Học cách đọc

I. Đọc như một nhà nghiên cứu

Có lẽ không phải là nói quá khi tuyên bố rằng phần lớn thời gian của người làm nghiên cứu khoa học là dành cho việc đọc.

Ở một số trường đại học nghiên cứu ở Anh hiện nay, người ta vẫn gọi nhà nghiên cứu là Reader, theo một truyền thống cổ xưa từ thời La Mã. Reader là người chuyên nghiên cứu hơn là giảng dạy và quản lý và có uy tín cao trong lĩnh vực mà họ nghiên cứu. Ngày xưa, lúc mình học thì cô giáo Harriet Tenenbaum của mình là một Reader (bây giờ thì cô đã là Giáo Sư rồi). Đó cũng là lần đầu tiên mình biết về chức danh này. Cô dạy về phương pháp nghiên cứu trong lĩnh vực tâm lý học phát triển cực kỳ hay và cũng chấm điểm rất gắt.

Chương trình thạc sĩ mà mình theo học do Hiệp Hội Tâm Lý Anh Quốc (BPS) quản lý và công nhận, vì vậy được quản lý nghiêm ngặt về chất lượng khoa học. Ứng với mỗi lĩnh vực trong tâm lý, tụi mình phải học kỹ và hiểu rõ cách để nghiên cứu – tức là cách làm ra kiến thức trong lĩnh vực đó. Nhưng dù là sử dụng phương pháp gì, thu bao nhiêu mẫu, thiết kế nghiên cứu kiểu gì, và phân tích số liệu bằng phép thống kê nào, thì vẫn không có lĩnh vực nào là không cần kỹ năng đọc và xử lý một khối lượng lớn thông tin và kiến thức từ việc đọc mỗi ngày.

Tuy nhiên, không phải nhà nghiên cứu thì mới cần học cách đọc.

Theo mình, đọc là một nhu cầu cơ bản. Mỗi người cần đọc như một công cụ rèn luyện tư duy hằng ngày và như một cách để thiết kế cuộc sống. Những cuộc đối thoại với sách không chỉ giúp bạn hiểu thêm về thế giới mà còn giúp bạn bớt mù mờ về chính mình.

Vấn đề ở chỗ, không phải ai cũng biết cách đọc và duy trì thói quen đọc.

Cũng như chạy bộ, gym, hay bơi lội, dù bạn giỏi cỡ nào hay đã từng đi thi trong đội tuyển quốc gia, nếu bạn ngưng tập một thời gian, các múi cơ của bạn sẽ không còn nhạy bén nữa. Vì vậy, dù bạn có phải là nhà nghiên cứu hay vận động viên hay không, thì cũng cần luyện đọc mỗi ngày.

II. Đọc như một triết gia

How to read a book là một cuốn sách kinh điển của triết gia Mortimer J. Adler và Charles Van Doren về nghệ thuật đọc sách. Đây có thể coi là thánh kinh của người yêu sách. Ra đời năm 1940, đến nay sách cũng đã gần 90 năm tuổi nhưng vẫn luôn nằm trong top bán chạy của Amazon và là cuốn sách bán chạy nhất trong lĩnh vực General Books & Reading.

Dưới dây là phần tóm tắt nội dung cuốn sách mà mình viết và đăng lần đầu vào năm 2015 trên blogpost bằng tiếng Anh. Nay mình dịch sang tiếng Việt và biên tập lại để chia sẻ cùng bạn đọc Substack nhân một ngày giáp tết Bính Ngọ, lại nói chuyện đọc sách.

Tóm tắt cốt lõi cuốn sách kinh điển “How to Read a Book”

Đây là một cuốn sách mang tính thực hành hiếm hoi trong cùng thể loại, khi cung cấp những chỉ dẫn toàn diện về cách đọc sách một cách có kỹ năng. Trước đó, nhiều tài liệu đã cố gắng dạy chúng ta đọc nhanh hơn thông qua các kỹ thuật speed reading, hoặc đọc để hiểu bài tốt hơn theo kiểu thường thấy trong các khóa luyện thi và tài liệu ôn tập. Tuy nhiên, tất cả những cách tiếp cận này đều chỉ đưa ra một tập hợp các quy tắc rời rạc, thiếu tính hệ thống cho người đọc có kỹ năng. Phải đến khi Mortimer Adler xuất bản cuốn sách này vào năm 1940, và chỉnh sửa lại ba mươi năm sau, với việc áp dụng linh hoạt các nguyên tắc cho những loại hình đọc khác nhau, giới thiệu một cấp độ đọc mới và mô hình kim tự tháp của sách, nghệ thuật đọc mới thực sự được đặt trên một nền tảng hoàn chỉnh.

Bên cạnh việc ghi nhận nhiều tín hiệu tích cực trong sự cải thiện về trình độ biết chữ và giáo dục đại học của người dân vào thời điểm đó, tác giả đặc biệt lưu ý đến một sự nhầm lẫn phổ biến: nhiều người tin rằng đọc nhanh là liều thuốc vạn năng cho kỹ năng đọc tốt. Một góc nhìn khác được đưa ra là hệ thống giáo dục đã thất bại trong việc đào tạo cho học sinh các cấp độ đọc cao hơn ngoài mức sơ cấp, trong khi những cấp độ này lại vô cùng cần thiết khi giáo dục trung học, đại học và sau đại học ngày càng trở nên phổ biến.

Xuất phát từ hai vấn đề này, mục tiêu của tác giả trong cuốn sách là: thứ nhất, dạy chúng ta cách học từ những cuốn sách hay, hay từ chính tác giả của cuốn sách – một người thầy vắng mặt – để hiểu, chứ không chỉ để thu thập thông tin; và thứ hai, học cách làm cho sách có thể “dạy” chúng ta một cách hiệu quả.

Khám phá 4 cấp độ đọc sách để thấu hiểu tri thức

Theo Mortimer Adler, có bốn cấp độ đọc:

• Đọc sơ cấp (elementary)

• Đọc tra soát (inspectional)

• Đọc phân tích (analytical)

• và Đọc đối chiếu (synoptical).

Đọc sơ cấp

• Sẵn sàng cho việc đọc (reading readiness): Là giai đoạn trước khi vào tiểu học / mẫu giáo, bao gồm sự sẵn sàng về thể chất, trí tuệ, ngôn ngữ, cá nhân và mức độ sẵn sàng chung về mặt tâm sinh lý.

• Đọc đơn giản (simple reading): Là giai đoạn lớp Một khi học sinh hình thành các kỹ năng đọc cơ bản, vốn từ khoảng 400 từ.

• Đọc mở rộng (expanded reading): Là giai đoạn cuối lớp Bốn khi học sinh biết sử dụng ngữ cảnh để suy đoán nghĩa, mở rộng vốn từ và bắt đầu đọc vì niềm vui và đọc giải trí.

• Đọc tinh luyện (refined reading): Là bậc trung học cơ sở khi học sinh hiểu các khái niệm, biết so sánh và đối chiếu những quan điểm khác nhau.

Trên thực tế đọc sơ cấp được đào tạo khá tốt trong những năm đầu đi học; tuy nhiên, kỹ năng này đã bị bỏ lơi sau đó, mặc dù vẫn cực kỳ cần thiết cho học sinh, ít nhất cho đến hết năm lớp mười.

Giai đoạn này là nền tảng cho kỹ năng đọc phân tích ở bậc trung học và đọc đối chiếu ở bậc đại học và sau đại học, nhưng lại thường bị bỏ ngỏ lưng chừng ở đâu đó giữa những kỳ thi chuyển cấp và áp lực điểm số, áp lực trường chuyên, lớp chọn của giai đoạn phổ thông cơ sở và phổ thông trung học.

Đọc sách là một hoạt động chủ động và đòi hỏi rất nhiều nỗ lực trí tuệ và kỹ năng, tương tự như việc viết. Nhiều người đọc nghiêm túc đã từ bỏ những cuốn sách lớn không phải vì họ lười biếng, mà vì họ không biết cách tiếp cận đúng. Kỹ năng đọc quả thật là đứa con rơi của hệ thống giáo dục truyền thống từ Tây đến Ta, từ xưa đến nay.

Vậy, người đọc chỉ còn cách tự cứu lấy mình chứ biết sao bây giờ!

Đọc tra soát

Đọc lướt có hệ thống (Systematic Skimming / Pre-reading):

• Xem trang nhan đề và lời tựa: chủ đề là gì? góc nhìn đặc thù của tác giả? cuốn sách thuộc thể loại nào?

• Xem mục lục: cấu trúc của cuốn sách ra sao?

• Xem chỉ mục (index): những chủ đề quan trọng nào được đề cập?

• Đọc phần giới thiệu của nhà xuất bản: cuốn sách bao quát những nội dung quan trọng nào?

• Xem những chương có vẻ then chốt đối với lập luận của cuốn sách; đọc phần tóm tắt của các chương đó.

• Lật nhanh toàn bộ cuốn sách, đọc ngẫu nhiên một vài đoạn và/hoặc vài trang, đặc biệt là các đoạn tóm tắt. Cố gắng nhận diện các lập luận chính.

Đọc lướt có hệ thống thường xảy ra ở bước chọn sách và lập danh mục tài liệu đọc cho dự án công việc hoặc nghiên cứu. Cuốn sách nào vượt qua vòng loại này sẽ tiến thẳng vào các cấp độ đọc tiếp theo.

Đọc bề mặt (Superficial reading)

Nếu cuốn sách vượt qua vòng loại, nghĩa là bạn đọc lướt xong và quyết định sẽ đầu tư tiếp, thì nó sẽ tiến vào giai đoạn đọc bề mặt. Ở giai đoạn này, bạn sẽ:

• Đọc hết cuốn sách một lượt, không dừng lại để suy ngẫm ở những chỗ chưa hiểu.

• Tập trung vào những phần bạn có thể hiểu được; tiếp tục tìm và dồn sự chú ý vào những phần đó.

• Những gì bạn hiểu được ở giai đoạn này sẽ trở thành manh mối cho bước đọc tiếp theo, giúp bạn tìm ra ý nghĩa của những phần trước đó chưa hiểu.

Nguyên tắc then chốt của kiểu đọc bề mặt là việc giới hạn thời gian, đọc hết cuốn sách một lượt, không dừng lại ở những chỗ chưa hiểu; thay vào đó, tập trung vào những phần bạn hiểu được và dùng chúng làm manh mối tốt nhất để tiếp tục đọc cho đến khi hoàn thành cuốn sách.

Đọc phân tích

Nếu cuốn sách được đọc bề mặt xong, và bạn quyết định rằng đây là một cuốn sách…khó và có giá trị với bạn, thì nó sẽ tiến vào giai đoạn đọc phân tích.

Đọc phân tích bao gồm những nguyên tắc mà bạn phải tuân thủ một cách nghiêm ngặt để có thể trả lời bốn câu hỏi cơ bản – những câu hỏi mà bạn cần biết nếu muốn thực sự học được điều gì đó từ một cuốn sách: Cuốn sách này nói về điều gì? Tác giả đang nói gì, một cách chi tiết? Những điều đó có đúng không? Và điều đó có ý nghĩa gì? Điều này đồng nghĩa với việc bạn cần đọc cuốn sách theo cách có cấu trúc, có diễn giải và có phê phán.

Việc đánh dấu và ghi chép giúp ích rất nhiều ở giai đoạn này, với điều kiện bạn phải biết cách làm điều đó một cách hiệu quả. Một nguyên tắc quan trọng liên quan đến việc “đi đến sự đồng thuận với tác giả”, (coming to terms with the author) – tức là tìm ra và hiểu được hệ thống lập luận của họ trước khi đưa ra đánh giá của riêng bạn về tính chặt chẽ hay đầy đủ của lập luận đó.

Ở đây, tác giả nhấn mạnh rằng hùng biện (rhetoric skill) không chỉ là kỹ năng của người nói hay người viết, mà còn là kỹ năng của người đọc có tư duy phản biện – người biết cách trình bày và bảo vệ các luận điểm của mình bằng lập luận chặt chẽ, thay vì chỉ dựa trên ý kiến chủ quan.

Một số công cụ hỗ trợ bên ngoài có thể giúp ích cho việc đọc sách bao gồm từ điển, bách khoa toàn thư, bản tóm lược, sách bình luận hoặc các cuốn sách khác. Tuy nhiên, cần ghi nhớ rằng những tài liệu này chỉ nên được sử dụng một cách thận trọng và có chừng mực, tốt nhất là sau khi bạn đã cố gắng hết sức để hiểu cuốn sách bằng chính cuốn sách đó.

Đọc đối chiếu

Đọc đối chiếu, khác với đọc phân tích, được áp dụng khi bạn muốn tập trung vào chủ đề nghiên cứu của riêng mình, thay vì học điều gì đó từ một cuốn sách cụ thể như trong trường hợp đọc phân tích. Nói cách khác, trong khi đọc phân tích lấy vấn đề của tác giả làm trung tâm của cuộc thảo luận, thì đọc đối chiếu lấy vấn đề của người đọc làm trung tâm. Nguyên tắc then chốt của cấp độ này nằm ở việc bạn cần biết tìm thông tin mình cần ở đâu, biết cách khiến các tác giả “đi đến thỏa thuận” (come to terms) với bạn, biết đặt câu hỏi đúng, xác định các vấn đề cốt lõi và tìm ra những chân lý – vốn có thể ẩn mình giữa những xung đột của các câu trả lời đối lập.

Cuối cùng, cuốn sách dành một số chương để bàn về cách điều chỉnh các nguyên tắc đọc cho phù hợp với những loại sách khác nhau, và một chương kết để phân biệt giữa sách hay (good books) và sách vĩ đại (great books).