Bài viết nằm trong chuỗi bài về các kỹ năng khai vấn mà bất kì ai cũng có thể áp dụng để có nhiều niềm vui và ít stress hơn trong công việc và cuộc sống.
Trong cuộc sống hằng ngày, chúng ta phán xét nhiều hơn chúng ta nghĩ.
Nếu không có sự quan sát tĩnh lặng này, hẳn tôi có lẽ cũng cho rằng mình là người ít phán xét nhất trên đời. Tôi sẽ nghĩ rằng bởi vì mình luôn để ý tới sự phán xét, mình có thể cầm cương nó. Nhưng thực sự điều này không đúng. Muốn thay đổi, tôi phải chấp nhận rằng mình có một bản tính phán xét sâu sa mà mình không thể chối bỏ hoàn toàn.
Lời kết
Mặc dù ý thức về sự phán xét như một bản tính con người là chưa đủ để dẹp bỏ bản tính ấy. Nhưng việc hiểu và chấp nhận về sự tồn tại của một bản năng phán xét trong chính mình có một sức mạnh to lớn hơn chúng ta tưởng. Trong các bài sau, chúng ta sẽ lần lượt tìm hiểu về tác hại của phán xét, thế nào là không phán xét và làm sao để luyện tập thái độ không phán xét trong đời sống hằng ngày và trong công việc. Mời các bạn cùng đón đọc!.
Bởi vì chúng ta không có cách gì biết đủ về toàn bộ những điều kiện và hoàn cảnh làm nên một con người, nên sự phán xét hay đánh giá một chiều nào về họ cũng là không thoả đáng.
3. Không có thói quen tự suy ngẫm
Cả hai ví dụ trên đều được chia sẻ từ câu chuyện mà tôi nghe được từ những người thân thiết trong gia đình. Họ đã có sự quan sát về cách nghĩ của bản thân. Tuy nhiên, không phải ai cũng có thói quen tự suy ngẫm về mình. Khi một người phán xét mà không biết là họ đang phán xét, họ để cho mình bị chìm lấp hoàn toàn bởi ảnh hưởng từ xã hội và gia đình, hoặc từ trường lớp.
Giáo dục trường lớp có thể trở thành một nguồn ảnh hưởng lớn lao góp phần vào những tâm tưởng phán xét hẹp hòi trong mỗi chúng ta. Vì khi đi học, chúng ta phải chạy theo thời gian biểu của nhà trường. Chúng ta không có mấy thời gian để tự suy ngẫm bài vở và thực tế cuộc sống.
Nhiều người có học vị hoặc chức vị cao có thể rơi vào tình trạng phán xét vì họ không có thời gian suy ngẫm về những điều bên ngoài chuyên môn và công việc của họ. Nói cách khác, con người trong xã hội hiện đại có quá nhiều sự tiến bộ về tư duy, nhưng đồng thời chính những sự tiến bộ ấy lại vô tình đẩy chúng ta ra xa khỏi những điều kiện căn bản của tình người. Đó là thấu hiểu mà không phán xét.
Nếu bạn đi giữa thành phố Sài Gòn, Hà Nội, hoặc London, bạn sẽ thấy nhịp sống hối hả và ồn ào đến mức nào. Giữa sự tấp nập ấy, thì chúng ta không còn cách nào khác mà bị cuốn vào trong vòng xoáy của thời gian và nhịp độ phát triển của thời đại.
4. Không coi thái độ không phán xét là một điều cần luyện tập
Một trong những cách để thay đổi suy nghĩ là thay đổi cách mà bạn nói. Một cách khác là dùng cơ thể để cảm nhận thế giới thay vì dùng cái đầu của bạn mọi lúc mọi nơi.
Nhưng vấn đề là nhiều người trong chúng ta không nghĩ rằng việc phán xét sẽ cần phải luyện tập. Biết rằng mình không nên phán xét người khác là một chuyện, nhưng để trở nên không phán xét là một quá trình cả đời.
Trong bộ quy tắc đạo đức của Uỷ Ban Quốc Gia Về Khai Vấn Sức Khoẻ của Hoa Kì (National Board for Health and Wellness Coaching), các huấn luyện viên hoặc khai vấn viên (coach) được định nghĩa là người không có các lời nói và hành động mang tính phán xét với khách hàng. Điều này gây cảm tưởng rằng coach có thể tự nhiên mà trở nên không phán xét, giống như bật một cái công tắc vậy.
Trên thực tế, có thể chia phán xét thành một số cấp độ khác nhau:
-
Phán xét vô thức
-
Phán xét có ý thức
-
Phán xét có tự suy ngẫm
-
Không phán xét có ý thức
-
Không phán xét vô thức
-
Hoàn toàn không phán xét
5. Không chấp nhận rằng phán xét là một phần của con người
Sự phán xét của chúng ta đến nhanh, tự động, và thường xuyên hơn chúng ta nghĩ.
Trong khoá thiền 10 ngày mà tôi đã tham gia hồi hè năm ngoái, tôi có nhiều dịp để chiêm nghiệm về những thói quen tư duy cố hữu của chính mình. Chẳng hạn, một sự việc thú vị xảy ra vào buổi tối thứ năm. Tôi đã chạm mặt một con dơi trong nhà vệ sinh khu nhà ở của thiền sinh nữ. Phản xạ đầu tiên của tôi là hét lên trước khi tôi kịp nhận ra sinh vật nhả hột nhãn trên đầu tôi là một nàng dơi hai mắt to tròn ngây thơ. Tôi nhận ra ngay nàng ấy chính là thủ phạm ăn và bỏ vỏ nhãn vương vãi trong nhà vệ sinh vào khuya hôm trước. Sau này vào ngày kết thúc khoá, khi mọi người được cho phép nói chuyện thì chúng tôi đều nhắc lại câu chuyện này. Tôi nhận thấy rõ cái gọi là phản ứng cực kỳ nhanh của tâm khi chúng ta nhận định một sự việc. Tâm nghi ngờ dấy lên ngay lập tức khi nhìn thấy vỏ nhãn trong nhà vệ sinh – “Ai lại thiếu ý thức như thế nhỉ?” Và chúng ta có xu hướng gán cái nghi ngờ ấy cho một người nào đó có vẻ khác biệt nhất với ta hay với tất cả mọi người còn lại. Trong phòng của tôi có một người như thế, nên có lẽ chị ấy cũng hứng chịu ít nhất là một vài suy nghĩ gán tội. Mặc dù về sau, hầu hết chúng tôi đều dễ dàng suy luận rằng đó hẳn phải là một con thú và việc có ai đó thức dậy để … ăn nhãn trong phòng vệ sinh giữa đêm khuya thật là hết sức phi lí. Tuy nhiên, bạn có thể xem ví dụ này như một minh hoạ rõ ràng cho sự kỳ vọng và cái tâm phản ứng (mọi người phải giống tôi, nếu khác thì họ có vấn đề và dễ bị gán cho khi có những sự việc bất thường xảy ra). Tại sao chúng ta sẽ không chỉ quan sát rằng “À, xem kìa, có hạt nhãn trong nhà vệ sinh nữ!” mà bạn sẽ thêm vào vế sau “Có ai đó hẳn đã làm việc này. Ai thế nhỉ, hay là người kia, người đó trông có vẻ kì dị lắm!” Có lẽ bởi vì chúng ta đều là những con người bằng xương bằng thịt trước khi có thể là những sinh vật tinh tế và biết nghĩ cho người khác.
Nếu không có sự quan sát tĩnh lặng này, hẳn tôi có lẽ cũng cho rằng mình là người ít phán xét nhất trên đời. Tôi sẽ nghĩ rằng bởi vì mình luôn để ý tới sự phán xét, mình có thể cầm cương nó. Nhưng thực sự điều này không đúng. Muốn thay đổi, tôi phải chấp nhận rằng mình có một bản tính phán xét sâu sa mà mình không thể chối bỏ hoàn toàn.
