Hai ý tưởng cho một đời sống hạnh phúc và thịnh vượng.
Bạn thân mến,
Trong tuần rồi bạn nhận được email về một sự kiện của Đông Labs. Thỉnh thoảng, bạn sẽ nhận email thông báo giống như vậy khi chúng mình có những hoạt động mới dành cho cộng đồng hoặc các sự kiện đặc biệt khác.
Bản tin thứ bảy tuần này gồm 2 nội dung chính:
Tính bất định của cuộc sống và tư duy thiết kế
4 cách viết thẻ học hiệu quả giúp bạn biến tri thức của người khác thành của bạn
Thân gửi bạn,
Tiên
Tính bất định của cuộc sống và tư duy thiết kế
Trong buổi workshop hôm 28/9 vừa qua, chúng tôi hỏi bạn đọc:
Bạn có biết 5 hay 10 năm tới mình ở đâu?
Một nửa bạn đọc trả lời rằng họ không biết và ước gì họ biết. Một phần ba bạn đọc không muốn phải lên kế hoạch và muốn sống thoải mái. Chỉ một số ít độc giả nói rằng họ biết rõ mình sẽ ở đâu trong 5 năm tới.
Kết quả này phản ánh một sự thật chung: Chúng ta không chắc mình đang đi đâu.
Tôi đã mất hơn 10 năm để tìm ra con đường mà mình muốn đi. Thời gian đó sẽ ngắn hơn ít nhất là một nửa nếu tôi sớm biết về tư duy thiết kế.
Từ khi biết về tư duy thiết kế, tôi tự tin hơn với sự “thiếu chắc chắn” của đời sống. Các quyết định của tôi dứt khoát và mạnh mẽ. Bởi nó được xây dựng trên ý thức rõ ràng về cái gì là chắc chắn, và cái gì là không.
Thiết kế cuộc sống là quá trình tư duy và hành động liên tục để tạo nên một cuộc đời mơ ước. Nó cho phép bạn mở rộng hết mức trí tưởng tượng về những điều có thể, nhưng đồng thời cũng giữ bạn đứng trên mặt đất và không mơ mộng phù phiếm.
Phần nhiều chúng ta không thiếu mơ mộng cũng chẳng thiếu thực tế. Nhưng cái khó là chuyển đổi nhịp nhàng giữa hai pha này.
Chìm đắm để hành động, để thử và sai, để không ngừng tiến về phía trước. Nhưng đừng quên lùi lại để nhìn ngắm, quan sát, ngẫm, cảm và học hỏi với con mắt và trái tim hiếu kỳ trẻ thơ.
Chìm đắm. Lùi lại. Chuyển pha. Và lặp lại. Làm điều này mỗi ngày.
4 Cách Viết Thẻ Học Hiệu Quả Giúp Bạn Biến Tri Thức Thành Của Bạn
Trong hai bài trước, chúng ta đã tìm hiểu về phương pháp và cách tạo thói quen ôn tập giãn cách. Bài này chúng ta sẽ nói về cách viết các thẻ học hiệu quả.
Khác với câu hỏi kiểm tra (assessment), câu hỏi tự ôn tập (practice test) tuân theo những nguyên tắc riêng, chủ yếu nhằm mục đích giúp người học nhớ lại (recall) và làm việc với kiến thức cần học trong buổi ôn tập.
Khi ôn tập thì có thể dùng một số phương pháp đặt câu hỏi khác nhau tuỳ theo mức độ kiến thức vào lúc đó. Nhưng tựu chung, một câu hỏi ôn tập tốt phải có yếu tố gợi ý (cue) giúp cho việc trả lời câu hỏi tập trung vào một ý tưởng đúng duy nhất để tránh sự mập mờ (indiscriminating) vốn có thể làm hại đến khả năng tạo các mối liên kết (chunks) hiệu quả trong trí nhớ dài hạn.
Một mối liên kết (a chunk) là một tổ hợp các yếu tố có mối liên quan chặt chẽ với nhau và liên quan yếu với các yếu tố khác hoặc mối kết nối khác. (Cowan, 2001; Gobet et al. 2001).
Để cho bạn đọc dễ hình dung, trong bài này tôi sẽ lấy công thức nấu phở gà để minh hoạ cách viết câu hỏi ôn tập. Các câu hỏi được viết dựa vào công thức của Helen Recipes – kênh Youtube đã giúp tôi nấu hơn một chục nồi phở gà và nhiều món Việt khác trong suốt một năm ở Anh.
Dưới đây là 4 cách đặt câu hỏi đơn giản và hiệu quả mà bạn có thể áp dụng với bất kỳ loại kiến thức nào mà bạn cần học.
Cách 1: Viết câu hỏi dữ kiện (factual)
Câu hỏi dữ kiện là câu hỏi về cái gì, ở đâu, khi nào, có những gì, có bao nhiêu,…Đây là loại câu hỏi căn bản nhất khi mới bắt đầu học một khái niệm hoặc một chủ đề mới.
Ví dụ:
Câu hỏi bình thường: Nguyên liệu nào cần để nấu món phở? (vì nó đòi hỏi bạn trả lời nhiều ý và không có gợi nhắc, nó cũng không ghi rõ loại phở)
Câu hỏi tốt hơn: Phở gà được nấu từ bánh phở, nước dùng gà, và một loại thành phần nữa. Thành phần còn lại đó là gì?
Trả lời: Các loại hương vị (aromatics)
Câu hỏi: Các loại hương vị chủ yếu trong phở gà là gì?
A. gừng
B. hành tím
C. rễ mùi (hoặc hạt mùi)
D. quế
E. ???
Trả lời: hoa hồi
Câu hỏi: Trong phần nguồn gốc của từ phở, món phở Việt Nam còn được gọi là pot-eu-feu. Món phở có thể xuất phát hoặc chịu ảnh hưởng từ một món ăn của quốc gia nào dưới đây?
A. Trung Quốc
B. Campuchia
C. Pháp
D. Mỹ
Trả lời: C. Pháp
Câu hỏi về thời gian hoặc nguồn gốc có thể cho bạn nhiều thông tin về ngữ cảnh, từ đó giúp bạn hiểu rõ bối cảnh xung quanh khái niệm cần học. Ví dụ, khi đọc đến đây bạn sẽ nhớ lại cả các nguồn gốc khả dĩ khác của phở cũng như các giai đoạn lịch sử của đất nước có liên quan đến phở. Ngoài ra, ta cũng biết thêm các lý do đằng sau việc nước dùng phở được nấu từ xương bò hay từ gà nguyên con.
Cách 2: Viết câu hỏi quy trình (procedural)
Câu hỏi quy trình là các câu hỏi về các bước và trình tự tiến hành một hoạt động. Đây là câu hỏi có ích bất kỳ khi nào bạn muốn học và thực hành ngay một kiến thức hoặc kỹ năng mới.
Ví dụ:
Câu hỏi: Các bước nấu phở gà gồm có những gì?
???
Luộc gà
Hớt bọt
Nướng hương vị
Nấu bánh phở
Nhúng gà qua nước lạnh
Trình bày tô phở với rau ăn kèm
Trả lời: Khử mùi gà
Cách 3: Viết câu hỏi khái niệm (conceptual)
Ban đầu, câu hỏi tôi quan tâm nhất là quy trình nấu phở. Nhưng khi có thời gian, tôi bắt đầu suy ngẫm một chút về món ăn quốc hồn quốc tuý này của dân tộc thêm một chút, tôi cảm thấy muốn tìm hiểu các câu hỏi bản chất như: Phở là gì, điều gì khiến phở khác với bún bò? Điều gì khiến phở bò khác với phở gà?
Câu hỏi khái niệm là các câu hỏi về bản chất của sự việc như: Tại sao, như thế nào, bằng cách nào, cấu tạo ra sao, khác nhau, giống nhau,…Đây là loại câu hỏi mà bạn cần đặt ra và trả lời hằng ngày nếu bạn muốn trở thành chuyên gia trong một lĩnh vực nào đó.
Ví dụ:
Câu hỏi: Cái gì làm cho phở là phở?
A. Nước dùng xương gà
B. Nước dùng xương heo
C. Các loại rau ăn kèm
D. Các loại hương vị
E. Bánh phở
Đáp án: D. Các loại hương vị.
Câu hỏi: Tại sao trong công thức nấu phở gà của Helen Recipes thì hạt mùi là hương vị không thể thiếu?
Trả lời: Vì nó không chỉ tăng vị mà còn giúp khử mùi của gà.
Cách 4: Viết câu hỏi liên hệ với bản thân (self-reference)
Câu hỏi liên hệ với bản thân là câu hỏi như:
Tại sao điều này quan trọng với tôi?
Tôi có thể dùng được kiến thức này vào việc gì? Việc đó quan trọng với tôi ra sao?
Tôi sẽ ứng dụng kiến thức đó ra sao trong hoàn cảnh của tôi? Cái gì tôi giữ lại? Cái gì tôi cải tiến?
Đây là dạng câu hỏi giúp bạn bước đầu tạo ra tri thức tự thân của riêng bạn. Từ công thức món phở, bạn có một công cụ để giao lưu, chia sẻ, và kết nối với người khác.
Ví dụ:
Câu hỏi: Nếu phải nấu phở ở bất kỳ đâu, tôi sẽ cần mang theo một nguyên liệu gì bên mình?
Trả lời: Hạt mùi. Vì hạt mùi vừa giúp khử mùi gà vừa giúp tăng hương vị cho phở. Hơn nữa, hạt mùi được đóng thành gói 200 gram có thể mua ở cửa hàng Trung Quốc gần ký túc xá của tôi. Một gói có thể nấu được rất nhiều nồi phở, vừa tiết kiệm, vừa nhỏ gọn, có thể mang theo trong hành lý khi đi du lịch bụi và nấu ở mọi nơi nào tôi đến cho những bạn bè mà tôi gặp trên đường.
Lời kết
Ôn tập những gì đã học nghe thật tầm thường và tốn thời gian. Nhưng chỉ có cách học này mới mang lại cho bạn tri thức tự thân – loại tri thức mà thời gian chỉ làm cho giàu có thêm lên chứ không mất đi. Nếu coi học nhanh là tiết kiệm lãi đơn, thì học chậm là tiết kiệm sinh lãi kép.
Tôi xin mượn lời của nhà báo Hoàng Đinh Đức để làm lời kết cho bài viết này:
Việc đọc, ghi nhớ, và nói lại những tri thức đã được viết thành sách vở không sai. Nhưng nó không bao giờ đúng. Bởi vì tri thức thực sự chỉ hình thành thông qua quá trình chiêm nghiệm, trải nghiệm, hấp thụ, tự phản biện, tự luận.
(Trích bài nói chuyện của nhà báo Hoàng Đinh Đức trong lễ khai giảng tại Đại Học Fulbright năm 2022)
Viết câu hỏi ôn tập cũng là một cách chiêm nghiệm những gì bạn học vậy.