Một góc nhìn khoa học về việc theo đuổi ước mơ
Chào bạn,
Tuần rồi, tụi mình vừa khép lại khóa Ghi Chép Cảm Xúc tại Đông Labs.
Những gương mặt rạng rỡ và sự sôi nổi của mọi người trong buổi tổng kết khiến lòng mình lâng lâng hạnh phúc và tự hào. Hầu hết mọi người đều đạt được điều mình đặt ra từ đầu khóa theo cách riêng của họ, thậm chí còn gặt hái cả những món quà ngoài dự tính. Có bạn chỉ mong công việc bớt căng thẳng, vậy mà cuối cùng lại tìm thấy thêm cả sự bình an trong chuyện tình cảm.
Nghe mọi người kể về những khoảnh khắc vỡ ra trong quá trình thực hành, mình cảm nhận rõ sức mạnh của việc viết ra mục tiêu. Cảm giác ấy có chút kỳ diệu – giống như điều mà giới trẻ hay gọi là manifestation. Manifesting, hiểu đơn giản, là khi ta hướng năng lượng tích cực vào ước mơ và hành động để biến nó thành hiện thực. Tuy nhiên, liệu có phải chỉ cần manifest là sẽ đạt được mọi thứ bạn muốn? Trong bài hôm nay, mình sẽ cùng bạn tìm hiểu về cách đặt mục tiêu và theo đuổi ước mơ qua lăng kính của khoa học nhé.
Chúc bạn đọc vui và tận hưởng một ngày giữa tuần thong dong!
Elizabeth Holmes từng được ca ngợi là Steve Jobs thứ hai của Thung lũng Silicon.
Mười chín tuổi, cô bỏ học Stanford để sáng lập Theranos, một công ty công nghệ y tế hứa hẹn sẽ thay đổi thế giới. Chỉ cần vài giọt máu, bạn có thể kiểm tra hàng trăm chỉ số sức khỏe. Những tai to mặt lớn trong chính trị Mỹ ủng hộ, nhà đầu tư đổ tiền, báo chí tung hô, và hàng triệu người tin vào giấc mơ của Holmes. Đó là một giấc mơ điển hình kiểu Mỹ: có nền tảng công nghệ, giàu tính nhân văn, và đầy cảm hứng nữ quyền.
Chỉ có một vấn đề nhỏ: công nghệ đó chưa bao giờ hoạt động.
Trong suốt nhiều năm, Holmes và cộng sự che giấu sai sót, làm giả kết quả, và lừa dối bệnh nhân, tất cả nhân danh một lý tưởng: thay đổi thế giới. Holmes không chỉ tin vào giấc mơ của mình. Cô không thể chịu nổi việc nó có thể sai. Câu chuyện của Holmes không đơn giản là một vụ lừa đảo công nghệ. Nó là bi kịch của một giấc mơ không được đối diện với thực tế.
Câu chuyện trên là một ví dụ cực đoan cho thấy: Khi ta quá chìm trong hình ảnh của điều mình muốn đạt được, mà không đủ can đảm để nhìn thấy những trở ngại thực tế, ta có thể rơi vào một dạng “manifestation mù quáng” – nơi ước mơ không còn nuôi dưỡng, mà bắt đầu phá hủy tâm hồn bạn.
Khi Giấc Mơ Cần Một Cái Phanh
Có lẽ, không phải ai trong chúng ta cũng sẽ dối trá hay phạm tội vì ước mơ của mình.
Nhưng nếu thành thật mà nói, bạn có bao giờ ép bản thân tin rằng mình chắc chắn sẽ thành công, đến mức không dám nhìn vào khả năng thất bại?
Khi ta chỉ tập trung vào phía sáng của giấc mơ, ta bỏ qua bóng tối của những rào cản, và chính điều đó khiến giấc mơ dễ gãy giữa đường. Tâm lý học gọi hiện tượng này là fantasy: khi hình dung kết quả tích cực quá mức khiến ta cảm thấy như mình đã đạt được nó rồi, từ đó hành động ít hơn.
Nhà tâm lý học Gabriele Oettingen (Đại học New York) di cư từ Đức sang Mỹ, đã cảm thấy bị lôi cuốn bởi cái gọi là sự tích cực kiểu Mỹ. Bà dành hơn 20 năm nghiên cứu về giấc mơ – fantasy. Bà nhận thấy: Những người chỉ “manifest” điều họ muốn – tưởng tượng mình thành công, khỏe mạnh, hạnh phúc – thường thất bại nhiều hơn so với những người biết đối chiếu giấc mơ với hiện thực.
Và từ đó, bà phát triển một phương pháp đơn giản nhưng có cơ sở khoa học vững chắc: WOOP. WOOP là viết tắt của Wish – Outcome – Obstacle – Plan, hay nói dễ hiểu là:
-
Wish – Điều mình thật sự mong muốn là gì?
-
Outcome – Mình sẽ cảm thấy ra sao đạt được điều đó?
-
Obstacle – Rào cản nội tại trong chính mình là gì?
-
Plan – Nếu rào cản đó xuất hiện, mình sẽ nghĩ hoặc làm một điều cụ thể gì?
Trước khi viết WOOP, bạn có thể chọn khung thời gian (v.d. 1 ngày, 1 tuần, 1 tháng,…) và lĩnh vực tập trung (v.d. tình cảm, cá nhân, sức khỏe, hay công việc).
Cách tiếp cận này dựa trên hai cơ chế cốt lõi trong tâm lý học về động lực:
-
Mental Contrasting: Đặt giấc mơ đẹp bên cạnh hiện thực phũ phàng, để thấy rõ cả hai phía cũng như khoảng cách giữa chúng.
-
Implementation Intention: Chuyển ý định thành kế hoạch cụ thể: Nếu X xảy ra, tôi sẽ làm Y.
WOOP giống như chiếc phanh trên hành trình theo đuổi ước mơ. Nó không ngăn cản bạn mơ lớn – mà giúp bạn mơ một cách có trách nhiệm với cảm xúc của bản thân. Nếu bạn mơ nhiều mà không thể kiểm soát được chúng, những giấc mơ có thể kéo bạn xuống đáy thay vì nâng bạn lên cao. Chúng khiến bạn kiệt sức.
Vì Sao Chỉ “Nghĩ Tích Cực” Là Không Đủ
Trong một loạt thí nghiệm, Oettingen mời người tham gia tưởng tượng về những điều họ mong muốn – từ việc có người yêu, giảm cân, cho đến đạt điểm cao ở trường.
Kết quả cho thấy: những người chỉ mơ (chứ không đối chiếu với thực tế) giảm được ít cân hơn, ít hành động có tính chiến lược hơn, và ít đạt được mục tiêu hơn.
Điều nghịch lý là: suy nghĩ tích cực đơn thuần có thể khiến bạn thấy tốt trong ngắn hạn nhưng làm giảm năng lượng để hành động trong dài hạn. Não bộ, vốn không phân biệt rõ giữa tưởng tượng và thực tế, phản ứng với viễn cảnh thành công như thể ta đã xong việc rồi. Giấc mơ, nếu không được đặt trong lăng kính của hiện thực, sẽ chỉ còn là những liều dopamine ngắn hạn.
Nói tóm lại, hãy suy nghĩ lại nếu bạn thấy mình đang sắp sửa dành hàng giờ liền để viết một bảng vision board hoàn hảo như trên Youtube!
Mental Contrasting: Khi Giấc Mơ Gặp Thực Tế
Hãy thử tưởng tượng bạn muốn viết newsletter đầu tiên của mình.
Bạn có thể mường tượng cảnh bài viết được nhiều người đọc, nhận về phản hồi ấm áp, và cảm giác tự hào khi nhấn nút “publish”. Đó là phần “Outcome”, phần khiến ta hứng khởi.
Nhưng nếu dừng lại ở đó, bạn sẽ chẳng viết được chữ nào. Bước kế tiếp trong mental contrasting là đặt giấc mơ cạnh thực tế hiện tại: “Điều gì đang ngăn mình viết bài đầu tiên?” Có thể là sợ không ai đọc, sợ bài chưa đủ hay, hoặc đơn giản là không có thời gian.
Khi bạn đối chiếu như vậy, tâm trí bắt đầu điều chỉnh năng lượng, không còn bay bổng, mà hướng về hành động cụ thể. Bạn vẫn mơ, nhưng đồng thời thấy rõ bức tường mình cần leo.
Implementation Intention: Khi Ý Định Trở Thành Hành Động
Sau khi nhận diện rào cản, WOOP đi thêm một bước: lập kế hoạch hành động cụ thể nếu rào cản đó xuất hiện. Đây chính là implementation intention, được nhà tâm lý học Peter Gollwitzer nghiên cứu và cho thấy rằng nó có tác dụng mạnh mẽ trong việc biến ý định thành hành động. Công thức rất đơn giản như sau:
Nếu X xảy ra, tôi sẽ làm Y.
Ví dụ:
-
Nếu tôi cảm thấy sợ khi mở laptop, tôi sẽ chỉ viết 10 phút đầu tiên mà không đánh giá.
-
Nếu tôi bị cuốn vào mạng xã hội, tôi sẽ đặt điện thoại sang phòng khác trong giờ viết.
-
Nếu tôi thấy mệt, tôi sẽ pha một tách trà và quay lại sau 5 phút.
Những câu “nếu – thì” này nghe có vẻ nhỏ bé, nhưng chính sự cụ thể ấy là điều não bộ cần để chuyển từ ý định sang hành động thực tế.
WOOP: Mơ Có Trách Nhiệm
Nếu nhìn lại hành trình của Elizabeth Holmes, ta sẽ thấy một giấc mơ táo bạo, nhưng thiếu khả năng tự phản chiếu, và có lẽ là kết hợp với một nhân cách đen tối. Mình đoán rằng Holmes có một nét tính cách của người ái kỉ – tự cho mình có quyền cao hơn người khác (entitlement). Hoặc có lẽ cô đã không bao giờ dám đặt câu hỏi “Điều gì nếu công nghệ này không hoạt động?” Khi không đối chiếu giấc mơ với thực tế, ranh giới giữa niềm tin và ảo tưởng dần biến mất.
WOOP dạy ta một cách mơ khác:
-
Vẫn giữ khát vọng, nhưng biết giới hạn của hiện thực.
-
Vẫn tin vào tương lai, nhưng không phủ nhận hiện tại.
-
Vẫn dấn bước, nhưng có kế hoạch nếu mình ngã.
Đó là kiểu “manifestation” mà khoa học ủng hộ: một niềm tin chủ động, không phải niềm tin mù quáng.
3 Cách Bạn Có Thể Thử Ngay Hôm Nay
-
Viết ra 1 điều bạn mong muốn trong 3 tháng tới.
Hãy chọn thứ thật sự quan trọng với bạn, không phải điều người khác kỳ vọng. -
Hình dung kết quả tốt nhất nếu đạt được điều đó.
Cho phép mình cảm nhận niềm vui, sự tự hào, hoặc nhẹ nhõm. -
Đặt câu hỏi: “Điều gì bên trong tôi có thể cản trở điều này?”
Có thể là lười, sợ bị chê, hoặc hay trì hoãn.
Sau đó viết: “Nếu tôi X, tôi sẽ Y.”
Chỉ cần 5 phút mỗi ngày, WOOP giúp bạn nối liền khoảng cách giữa mơ ước và hành động.
Lời Kết
Thế giới không thiếu những người dám mơ – nhưng lại thiếu những người biết đối diện với giấc mơ của chính mình trong sự tầm thường của thực tế đời sống hằng ngày. Nhưng hy vọng là bài viết hôm nay đã giúp cho bạn có một góc nhìn mới về đặt mục tiêu từ lăng kính của khoa học.
Mình luôn là kẻ mơ mộng, và mình tin rằng mơ ước làm cho cuộc sống trở nên đẹp và có ý nghĩa. Nhưng chỉ khi đi cùng khả năng nhìn thẳng và hành động có chủ đích, ước mơ ấy mới thật sự giúp bạn trưởng thành.