Khi Ghi Chép Trở Thành Cái Bẫy Nhận Thức

#1. Suy nghĩ tất cả hoặc không gì cả (all or nothing)

Đây là cách nghĩ cho rằng chỉ có hai trường hợp có thể xảy ra: có hoặc không.

Đây là kiểu suy nghĩ mà bạn chỉ nhìn thấy những điều cực đoan: đúng hoặc sai, xấu hoặc tốt, thành công hoặc thất bại. Những từ ngữ như luôn luôn, không bao giờ, không thể thường xuất hiện trong đối thoại nội tâm của bạn, khiến mọi nỗ lực chưa trọn vẹn đều bị xem là thất bại. Cách nghĩ này cũng áp dụng khi bạn nhận định về người khác (v.d. “Anh ta chẳng bao giờ giúp tôi việc nhà.”) Kiểu tư duy này có hại bởi vì nó có thể khiến bạn mất động lực, kiềm hãm óc sáng tạo và huỷ hoại lòng thấu cảm.

Nếu bạn là người ghi chép, bạn có thể nhận diện cách nghĩ all-or-nothing khi bạn thấy mình có các biểu hiện sau:

• Bạn nghĩ “Hoặc ghi cho đàng hoàng, hoặc thôi.”

• Khi nào có đúng template hợp ý thì mới ghi.

• Nếu không có có đủ năng lượng/cảm xúc/hứng, thì thà không ghi còn hơn.

• Mình đợi khi nào có thời gian rảnh hẳn, mình mới bắt đầu ghi chép lại cho tử tế.

Cách nghĩ có ích hơn là:

#2. Suy nghĩ biện hộ (rationalization)

Đây là cách nghĩ mà bạn dùng lý do để giải thích cho một việc đã xảy ra.

Đó có thể là một chuyện mà bạn đã làm, chưa làm, hoặc không làm.

Trong rationalization, lý trí không được dùng để hiểu vấn đề, mà để che giấu sự do dự, sợ sai, hoặc cảm xúc khó chịu. Kiểu suy nghĩ này thường xuất hiện với những câu nói nghe rất hợp lý, khiến bạn tin rằng mình đang làm điều đúng, trong khi thực chất là đang né tránh.

Cách nghĩ này có hại bởi vì nó tạo ra cảm giác tiến bộ giả: bạn ghi chép rất nhiều, nhưng không có quyết định, không có bước tiếp theo, và không có sự thay đổi nào diễn ra.

Là người ghi chép, bạn có thể nhận diện rationalization khi bạn thấy mình có các biểu hiện sau:

• Bạn nói với mình rằng “mình đang ghi để hiểu sâu hơn” nhưng lại không bao giờ review hay áp dụng những gì đã ghi.

• Bạn liên tục xây dựng framework, hệ thống, nhưng không dùng chúng để ra quyết định.

• Bạn ghi chép rất nhiều, nhưng né tránh việc kết luận hoặc chọn một hướng đi cụ thể.

Cách nghĩ có ích hơn là:

#3. Bộ lọc tư duy (mental filter)

Đây là cách nghĩ mà bạn chỉ tập trung vào một vài chi tiết tiêu cực và bỏ qua toàn bộ những thông tin còn lại mang tính tích cực hoặc trung tính.

Với bộ lọc tư duy, não bộ có xu hướng phóng đại những điểm chưa ổn và xem đó là đại diện cho toàn bộ bức tranh. Điều này khiến bạn đánh giá sai lệch trải nghiệm của mình, dù thực tế có rất nhiều bằng chứng cho thấy điều ngược lại.

Cách nghĩ này có hại bởi vì nó làm bạn hao mòn động lực qua thời gian. Một vài chiếc note chưa tốt có thể khiến bạn phủ nhận toàn bộ nỗ lực ghi chép trước đó và tin rằng hệ thống của mình không hiệu quả.

Bạn có thể nhận diện mental filter khi thấy mình có các biểu hiện sau:

• Bạn chỉ nhìn thấy những chiếc note rời rạc và bỏ qua những note đã từng giúp ích cho bạn.

• Một ngày ghi chép không tốt khiến bạn kết luận rằng hệ thống của mình có vấn đề.

• Bạn đánh giá chất lượng ghi chép dựa trên một khoảnh khắc thay vì nhìn vào quá trình dài hơn.

Cách nghĩ có ích hơn là:

#4. Tự dán nhãn (labelling)

Đây là cách nghĩ mà bạn gán cho bản thân một nhãn cố định, dựa trên một vài trải nghiệm hoặc kết quả chưa như mong đợi.

Khi dán nhãn, một hành vi hoặc trạng thái tạm thời bị biến thành đặc điểm con người. Thay vì nói “mình đang gặp khó khăn với việc ghi chép”, bạn kết luận “mình là người không biết ghi chép”. Cách nghĩ này khiến bạn ngừng thử, vì bạn tin rằng vấn đề nằm ở con người mình, chứ không phải ở kỹ năng hay phương pháp.

Cách nghĩ này có hại bởi vì nó đóng lại khả năng học hỏi. Khi đã tự dán nhãn, bạn không còn động lực điều chỉnh hệ thống hay thử cách ghi khác, vì bạn tin rằng mọi nỗ lực đều vô ích.

Bạn có thể nhận diện labelling khi thấy mình có các biểu hiện sau:

• Bạn nói với bản thân rằng “mình không hợp với việc ghi chép” hoặc “mình không có tư duy hệ thống”.

• Bạn bỏ cuộc sớm sau một vài lần ghi không hiệu quả.

• Bạn ngại thử cách ghi mới vì sợ nó sẽ chứng minh cái nhãn bạn đã gắn cho mình là đúng.

Cách nghĩ có ích hơn là:

#5. Suy nghĩ so sánh (social comparison)

Đây là cách nghĩ mà bạn đánh giá bản thân bằng cách đặt mình cạnh người khác, thay vì dựa trên mục đích và bối cảnh của chính mình.

Trong suy nghĩ so sánh, bạn thường nhìn thấy kết quả bề ngoài của hệ thống ghi chép của người khác, nhưng không thấy quá trình, mục tiêu, hay nhu cầu thực tế phía sau. Điều này dễ khiến bạn cảm thấy thua kém, mất phương hướng, hoặc cố bắt chước những thứ không phù hợp với mình.

Cách nghĩ này có hại bởi vì nó làm bạn đánh mất góc nhìn cá nhân. Thay vì dùng ghi chép để hỗ trợ tư duy của mình, bạn lại biến nó thành một cuộc thi đua.

Bạn có thể nhận diện suy nghĩ so sánh khi bạn thấy mình có các biểu hiện sau:

• Bạn cảm thấy note của mình kém hơn khi nhìn thấy hệ thống ghi chép của người khác trên mạng.

• Bạn tập trung vào việc làm note đẹp hoặc chuẩn, hơn là dùng chúng để suy nghĩ.

• Bạn thay đổi hệ thống liên tục chỉ vì thấy người khác dùng cách khác.

Cách nghĩ có ích hơn là:

#6. Suy nghĩ điều tồi tệ nhất (catastrophic thinking)

Đây là cách nghĩ mà bạn phóng đại hậu quả tiêu cực và tin rằng một sai sót nhỏ sẽ dẫn đến kết cục rất tệ. Não bộ nhanh chóng nhảy từ “ghi chưa tốt” sang “hệ thống của mình không hiệu quả”, rồi sang “mình sẽ thất bại trong việc học hay phát triển bản thân,…”.

Cách nghĩ này có hại bởi vì nó khiến bạn đóng băng thay vì hành động. Mỗi hành động với bạn thay vì là một thử nghiệm nhỏ thì thành một áp lực cao tựa như ngọn núi vô hình. Khi mỗi thay đổi đều bị gắn với rủi ro lớn, bạn sẽ chọn không làm gì cả để an toàn.

Bạn có thể nhận diện catastrophic thinking khi bạn thấy mình có các biểu hiện sau khi ghi chép:

• Bạn sợ thay đổi hoặc thử hệ thống ghi chép mới vì lo lỡ chọn sai là hỏng hết.

• Một vài chiếc note không hiệu quả khiến bạn lo rằng mình đang đi sai hướng.

• Bạn trì hoãn việc bắt đầu vì sợ ghi không đúng cách ngay từ đầu.

Cách nghĩ có ích hơn là: