Đừng Bao Giờ Anh Hỏi Vì Sao Ta Yêu Nhau

the essence of why

Chào mừng bạn đến với bản tin tuần của Đông Labs,

Mình đã dành nhiều năm dạy và học về động lực con người, về cách chúng ta ra quyết định, thay đổi hành vi, và đi tìm ý nghĩa trong những việc mình làm.

Và điều khiến mình ngạc nhiên nhất không phải là cách con người hành động, mà là cách họ lý giải hành động của chính mình. Dù là sinh viên, đồng nghiệp, hay chính mình, khi ai đó hỏi “Tại sao bạn làm điều đó?”, phần lớn chúng ta đều ngập ngừng. Không phải vì chúng ta không có câu trả lời, mà vì chúng ta không chắc câu trả lời nào là chân thật, là đúng với lòng ta nhất.

Sau nhiều năm quan sát, mình nhận ra lý do lớn nhất khiến mọi người thất bại khi cố gắng trả lời tại sao là: Chúng ta hành động trước, rồi mới tìm cách hợp lý hoá sau. Tâm lý học gọi hiện tượng này là sự lý trí hóa – rationalization.

Chúng ta thích nghĩ mình là những sinh vật có lý trí, nhưng thực ra phần lớn hành vi là phản ứng tự động, được thiết kế bởi cảm xúc, thói quen, và môi trường xung quanh. Sau khi hành động, ta bịa ra những câu chuyện hợp lý để giải thích, và tin vào chúng như thể đó là sự thật.

Vì vậy, những câu chuyện mà ta kể lại thường chỉ là mảnh ghép mà ta dùng để vá tạm vào một bức tranh còn khuyết về một sự kiện có thật. Bạn có thể liên hệ điều này với một bộ phim lịch sử. Thật khó để có một thước phim lịch sử hay nếu bạn không cài cắm các mối dây liên kết để kể một câu chuyện có nghĩa đối với tất cả các bên liên quan. Tuy nhiên, đọc một cuốn hồi ký có thể giúp bạn tiến gần với sự thật ở cấp độ vi tế hơn bởi nó không phải mang trên vai cái gánh nặng của cả một dân tộc, một quốc gia, hay một tập thể.

Chẳng hạn, gần đây mình đọc Gánh Gánh Gồng Gồng của cô Xuân Phượng, cô chỉ kể câu chuyện mà không hề đưa ra những lý giải để làm cho câu chuyện có nghĩa. Đó là cái tài của người viết sách dạng hồi kí. Họ chỉ đơn giản là kể câu chuyện của chính mình và để cho độc giả tự có những nhận định riêng về những gì đã xảy ra. Câu chuyện của người kể đơn giản là cung cấp thêm một điểm dữ liệu (one point data), không tìm cách lý trí hóa hoặc làm đẹp thêm cho sự kiện.

Thành thật mà nói, mình cũng mất khá lâu để học được bài học này.

Có những lúc mình tin rằng mình dạy vì muốn giúp sinh viên tìm thấy tiềm năng, nhưng nếu trung thực hơn, có thể mình làm vậy vì cần cảm giác có ích, hoặc sợ cảm giác trống rỗng khi không tạo ra giá trị gì trong đời. Hoặc có thể mục tiêu thật sự là mình cần công việc này vì nó cho mình thu nhập đủ tốt để nuôi sống mình và những giấc mơ xa vời hơn, chẳng hạn như mở một trường học về thiết kế cuộc sống cho trẻ đường phố? Những lớp lý do này đan xen, và thật khó để bóc tách đâu mới là cái động cơ gốc rễ.

Nhưng, bạn có thắc mắc rằng, tại sao cần biết cái why gốc rễ? Tại sao chúng ta không chỉ đơn giản là biết rằng mình có nhiều hơn một lý do để bắt đầu hoặc để tiếp tục?

Để trả lời câu hỏi này, mình kể bạn nghe một cuộc đối thoại có thật sau:

Mình hỏi: Tại sao chị muốn đi du học?

Chị M: Vì chị muốn có một góc nhìn khác

(Hỏi tiếp: Tại sao chị muốn có một góc nhìn khác?)

Vì chị muốn mở rộng thế giới của chị bằng cách tìm hiểu thế giới của các nền văn hóa khác (Hỏi tiếp: Tại sao…?)

Vì chị muốn tìm kiếm và thích sự mới mẻ, thích học điều mới, cảm thấy fulfilling (Hỏi tiếp: Tại sao…?)

Vì chị muốn thoát khỏi sự ràng buộc về norm và status quo khi chị ở Việt Nam (Hỏi tiếp: Tại sao…?)

Vì chị không thể cưỡng lại các rào cản vô hình khi ở Việt Nam (gia đình, mẹ chị,…) (Hỏi tiếp: Tại sao…?)

Vì chị muốn sống thật với mình, muốn thay đổi, phát triển bản thân.

Như bạn thấy đó, cái why đầu tiên của chuyện đi du học khá bề mặt. Nó dễ dàng là cái lý do của bất kỳ ai khi họ làm một điều mới mẻ, thử thách, và đòi hỏi cam kết về thời gian, công sức, tiền bạc, và chi phí cơ hội như là đi du học.

Nhưng cái why cuối cùng rất sâu sắc.

Nhìn kỹ một chút, bạn bắt đầu phát hiện ra rằng, với cái why gốc rễ này, bạn có nhiều phương tiện, cách thức, và mục tiêu để đạt được, chứ không chỉ có con đường du học. Điều này giúp gia tăng rổ lựa chọn của bạn. Bạn có thể chơi với các options của mình một cách sáng tạo, dựa trên cân nhắc về các trade-offs (điều cần đánh đổi), tiêu chí (điều quan trọng với bạn), và nguồn lực thời gian, vật chất, và tinh thần,…

Khi bạn có nhiều lựa chọn, bạn có khả năng tư duy chiến lược hơn về cuộc đời mình, vì bạn không gò bó trong bất kì một con đường cố định nào do ai đó vạch ra. Giống như nhà chiến lược Michael Porter từng nói, “Bản chất của chiến lược là chọn điều bạn sẽ không làm.”

Giả sử lúc bạn ở độ tuổi 20s, bạn có thể chọn option du học. Nhưng khi bạn 30s và đã có gia đình, bạn sẽ phải cân nhắc các lựa chọn khác để đạt được cùng một mục đích. Hơn nữa, bạn bắt đầu nhận ra sự thật rằng du học không phải là dự án duy nhất và cuối cùng để đạt được mục đích trong cái why gốc rễ là phát triển bản thân. Nói cách khác, du học là phương tiện, trở thành chính mình mới là mục đích.

Vậy lý do trước hết vì sao cần đi tìm cái nguyên do gốc rễ của bạn là nó sẽ cho bạn nhiều tự do hơn trong cách bạn sống cuộc đời của mình. Sự tự do đó không nhất thiết biến bạn thành nhân vật cực đoan thái quá đến mức trở nên lập dị và phản xã hội, nhưng nó cho bạn sức mạnh để làm những điều bạn cần theo cách của bạn và với lòng kiên gan bền chí nhất mà bạn tưởng chỉ có ở những kẻ có cái đầu lạnh như băng và kỷ luật cứng như thép.

Một lý do thứ hai mà mình tin rằng vì sao bạn cần tìm ra động lực gốc rễ là bởi vì sự thật rằng không phải cứ có càng nhiều động lực thì càng tốt.

Trong nghiên cứu về động lực, có một khái niệm gọi là hiệu ứng biện minh thái quá (over-justification effect). Đây là hiện tượng khi phần thưởng bên ngoài (như tiền, điểm số, lời khen) làm giảm động lực nội tại của một người đối với hành vi vốn dĩ họ đã yêu thích hoặc có hứng thú làm.

Ví dụ, một người rất yêu thích việc nấu ăn và trở thành một bếp trưởng giỏi bỗng nhiên chán ghét công việc của mình sau một thời gian. Hoặc giả như một đứa trẻ vốn thích đi học. Nếu cha mẹ bắt đầu trả thưởng mỗi lần bé học tốt với rất nhiều đồ chơi, thì dần dần bé có thể mất đi niềm vui tự thân với việc học. Giờ đây, bé chỉ còn học vì phần thưởng.

Một khái niệm khác có liên quan là hiệu ứng pha loãng (dilution effect). Đây là hiện tượng xảy ra khi có sự hiện diện của nhiều mục tiêu, phần thưởng, hoặc lý do khác nhau khiến động lực nội tại cho một hành vi cụ thể bị suy yếu. Nói cách khác, khi có quá nhiều lý do để làm một việc, mỗi lý do riêng lẻ trở nên ít mạnh mẽ hơn, và ý nghĩa ban đầu của hành động bị pha loãng.

Ba cách thực hành để tìm lại cái “Why” gốc rễ của bạn

Bạn có thể thành thật với chính mình đến mức nào, nếu bạn biết rằng sự thành thật này, dù không dễ chịu trong lúc này, sẽ giúp bạn có thêm sức mạnh để trở thành con người mà bạn hằng mong ước trong một năm nữa?

Dưới đây là ba gợi ý giúp bạn bắt đầu học cách làm việc với câu hỏi tại sao một cách hiệu quả.

#1. Viết lại câu chuyện của chính mình (mà không biện minh, không lý giải)
Thay vì cố gắng giải thích tại sao, hãy thử chỉ kể lại điều đã xảy ra, giống như cách những cuốn hồi ký hay nhất được viết ra. Viết về một quyết định bạn từng đưa ra, chẳng hạn như đi du học, nghỉ việc, yêu ai đó, hay từ chối một cơ hội. Ghi lại bạn đã nghĩ gì, cảm thấy gì, và điều gì đã dẫn bạn đến lựa chọn đó.

Rồi để yên đó và đừng vội diễn giải. Một tuần sau, quay lại đọc và hỏi: “Mình có đang kể thật câu chuyện của mình, hay đang kể câu chuyện mà người khác muốn nghe?” Khi bạn thôi lý trí hoá, sự thật sẽ tự nổi lên.

#2. Sử dụng la bàn bên trong để dò đường (thay vì kế hoạch hóa mọi thứ thật tỉ mỉ)
Khi bạn theo đuổi một điều gì đó, hãy luôn tự hỏi ba câu:

• Năng lượng: Điều này làm mình cảm thấy đầy sức sống hay cạn kiệt?

• Ý nghĩa: Điều này gắn với giá trị nào của mình trong công việc hoặc trong cuộc sống?

• Tầm nhìn: Nếu làm (hoặc không làm), điều gì sẽ thay đổi trong mối quan hệ, công việc, hoặc chính bản thân mình trong một năm tới?

Ba tầng này giúp bạn nhìn rõ động cơ thật – không bị pha loãng bởi những lý do bên ngoài như “nên”, “phải”, hoặc “vì mọi người đều làm”.

#3. Học cách tư duy chiến lược ở cấp độ cá nhân
Giống như Michael Porter nói: “Bản chất của chiến lược là chọn điều bạn sẽ không làm.”
Mỗi khi bạn thấy mình đang phân tán giữa nhiều mục tiêu – học thêm, làm thêm, tham gia dự án mới – hãy dừng lại và hỏi:

“Nếu mình phải bỏ đi một thứ hôm nay để tiến gần hơn đến con người mình muốn trở thành, thì đó sẽ là gì?”

Câu hỏi này giúp bạn không chỉ tiết kiệm năng lượng, mà còn củng cố mối liên hệ giữa hành động và lý do gốc rễ. Khi bạn biết điều gì không thuộc về mình, cái why thật sẽ hiện rõ.

Lời kết

Mặc lòng, câu hỏi “tại sao” là một câu hỏi khó, và cũng không nên được hỏi quá thường xuyên, vì nó khá là hại não. Nhưng một khi đã hỏi, thì cần phải quyết tâm và can đảm dấn thân để đi đến cùng.

Nghiên cứu khoa học rất kị các từ ám chỉ mối quan hệ nguyên nhân kết quả. Nếu sinh viên nào lạng quạng đưa vào bài viết của họ các từ ám chỉ một mối quan hệ nhân quả giữa hai biến số như “cause” (gây ra), hay “lead to” (dẫn đến) thì bài viết và lập luận của họ sẽ bị chấm gắt hơn bình thường. Vì để đưa ra một nhận định như thế, bạn phải có những bằng chứng rất vững chắc.

Điều này cũng đúng với câu hỏi tại sao ở cấp độ cá nhân. Ngay cả khi bạn nghĩ rằng mình đã tìm ra cái why gốc rễ, thì bạn cũng đừng bám chấp vào nó. Hãy sử dụng nó để tìm ra hành động tiếp theo thích đáng nhất. Cứ như thế, bạn bước từng bước đến ngôi sao phương Bắc của mình (hay bất kì từ gì mà bạn dùng để nói về ý nghĩa cuộc đời bạn) bằng những bước chân vững chãi, tự do, và khiêm nhường.