Động Lực: Bên Nội, Bên Ngoại

Sức mạnh của bạn đến từ đâu?

Chào mừng các độc giả mới đến với bản tin tuần của Đông Labs. 🖖

Bản tin này chia sẻ đến bạn những kiến thức về khoa học hành vi, khoa học thần kinh, và tâm lý học ứng dụng để giúp bạn thiết kế một cuộc đời hạnh phúc, ý nghĩa, và sáng tạo, bắt đầu từ hôm nay. Bạn có thể đặt lịch tư vấn 1:1 với Tiên ở đây.

Trong bản tin tuần này, bạn sẽ tìm hiểu về hai kiểu động lực thúc đẩy chúng ta sống, làm việc, chăm sóc gia đình, nuôi dạy con cái, và phát triển bản thân mỗi ngày. Bạn sẽ phân biệt động lực nội sinh và động lực ngoại sinh, lợi ích của động lực nội sinh, và cách để tạo động lực bền vững cho bản thân.

Chúc bạn buổi chiều mát mẻ, thong dong!

Nếu như mục tiêu là thứ kéo bạn về phía trước, thì động lực là xăng xe giúp bạn khởi động và duy trì máy nổ cho đến khi bạn đi tới đích. Mục tiêu là hướng đi, còn động lực là sức mạnh.

Nhưng động lực là một người yêu đỏng đảnh. Nàng thích thì đến, không thích thì nàng ỏng ẹo làm dáng, rồi có khi nàng bỏ đi biệt tăm. Nhiều lúc bạn thấy hừng hực khí thế, nhưng có lúc lại thấy ỉu xìu như cọng bún thiu, chẳng muốn gì, chỉ muốn nằm.

Vậy làm sao để quản lý nguồn lực trái tính trái nết này của bản thân?

Để quản lý động lực, chúng ta cần biết mình có những loại động lực nào. Có hai loại gồm: động lực ngoại sinh (extrinsic motivation – EM), và động lực nội sinh (intrinsic motivation – IM).

Động lực ngoại sinh – extrinsic motivation (EM)

Là khi bạn làm một việc vì bạn kỳ vọng có được một hay nhiều lợi ích – vật chất hoặc tinh thần – sau khi hoàn thành. Tuy nhiên, nếu chỉ có động lực ngoại sinh, thì khi những cảm nhận của bạn về lợi ích từ hoạt động đó không còn nữa, động lực cũng theo đó mà mất đi.

Hãy nghĩ tới những tháng lương đầu tiên khi bạn có một công việc mới.

Nó thôi thúc bạn nỗ lực trong công việc.

Nhưng qua thời gian, những tháng lương này không khiến bạn vui quá vài ba ngày đầu sau khi nhận lương. Tương tự như vậy, những công nhận từ bên ngoài (v.d. sếp khen ngợi, khách hàng feedback tốt,…) là những thứ có thể đến rồi đi, bạn không kiểm soát hết 100% được. Nếu phụ thuộc vào những phần thưởng này, bạn có thể mất động lực khi bỗng dưng những điều trên mất đi hoặc không còn có ý nghĩa với bạn nữa.

Bạn có thể xem thêm về bốn loại động lực ngoại sinh và các ví dụ trong bài viết này.

Động lực nội sinh – intrinsic motivation (IM)

Khi bạn tận hưởng lợi ích ngay trong quá trình thực hiện công việc, đó là khi bạn có động lực nội sinh. Trải nghiệm của động lực nội sinh là một trải nghiệm tích cực mà các nhà nghiên cứu gọi là trạng thái dòng chảy – flow state. Bạn chìm đắm vào hiện tại. Trong flow state, bốn yếu tố gồm công việc (task), phần thưởng (perk), con người (person), và thời gian (time) hoà vào làm một. Bạn ở trong một trạng thái tương tự như dòng chảy của nước, xuyên qua đá, sỏi, lững thững trôi như chẳng còn gì quan trọng hơn trên đời.

Lợi ích của động lực nội sinh

Hy vọng khi đọc đến đây, bạn bắt đầu nhận ra một điểm thú vị về người bạn động lực của chúng ta:

Động lực cũng giống như dinh dưỡng. Mấu chốt không ở việc ăn nhiều, mà là ăn sạch. Ăn sạch nghĩa là ăn điều độ, đúng khẩu phần, và ăn thực phẩm thô nhiều hơn thực phẩm đã qua chế biến công nghiệp.

Với động lực cũng vậy, số lượng không bằng chất lượng.

Nghiên cứu chỉ ra rằng khi người ta càng tận hưởng công việc thì kết quả làm việc của họ càng tốt. Không chỉ giúp bạn hài lòng hơn trong công việc, động lực nội sinh còn giúp bạn hạnh phúc hơn, bất kể bạn có đạt thành tích như kỳ vọng hay không.

Mức độ hạnh phúc của người Mỹ bão hoà sau khi đạt 75 ngàn đô la một năm. Tương tự, các yếu tố vật chất như nhà to, xe sang, hoặc thậm chí là tình yêu hoàn hảo cũng không khiến bạn hạnh phúc hơn mức sàn (baseline level) mà di truyền đã cho bạn sẵn để làm vốn. Trong khi đó, niềm vui từ trải nghiệm chính là cái giúp bạn nâng cao chỉ số hạnh phúc một cách đáng kể.

Sự hạnh phúc có được từ động lực nội sinh không phụ thuộc vào việc bạn có đạt được thành tích như kỳ vọng hay không. Bạn chạy bộ siêu chậm, nhưng bạn tận hưởng làn không khí tươi mát sau trận mưa ban chiều, bàn chân nhấc lên rồi hạ xuống, vững chãi tiếp đất. Bạn bơi dở tệ, nhưng bạn thích cảm giác được hoà mình vào khoảng xanh mênh mông của nước.

Chính vì vậy, động lực nội sinh có tính bền vững. Nó không chỉ giúp bạn bắt đầu mà còn giữ vững động lực để tiếp tục, ngay cả khi khó khăn.

Động lực nội sinh … sinh ra từ đâu?

1. Tự chủ (autonomy)

Là niềm tin rằng bạn có quyền chủ động lựa chọn và thay đổi trạng thái động lực và cách bạn hành động để đạt được mục tiêu.

Kiến thức về động lực cùng với khả năng tự quan sát và nhận biết những gì diễn ra bên trong cho phép bạn nâng cao cảm nhận tự chủ khi hành động.

Nghiên cứu cho thấy rằng khi một người cảm nhận rằng họ có sự tự chủ trong việc làm của họ, thì các nơ rôn trong khu vực thuỳ đảo (anterior insula cortex – AIC) sẽ hoạt động tích cực. Đây cũng là khu vực não bộ hoạt động mạnh khi một người trải nghiệm động lực nội sinh.

2. Năng lực (competence)

Là niềm tin rằng bạn có khả năng ứng phó với những trở ngại từ bên trong và bên ngoài trong khi hành động hướng tới mục tiêu.

Khả năng ứng phó này không chỉ ở kỹ năng cứng – tức là làm sao để làm được việc (how to do the work right), mà còn ở kỹ năng mềm – tức là làm sao chọn đúng việc để làm (how to do to RIGHT work).

Vậy, làm đúng việc trong trường hợp này nghĩa là gì? Đó là chọn việc vừa sức – không quá khó hoặc quá dễ với bạn. Nghiên cứu cho thấy rằng khi người tham gia được giao các nhiệm vụ vừa sức và có lộ trình rõ ràng, thì thuỳ đảo (AIC) – khu vực não bộ liên quan đến động lực nội sinh – hoạt động tích cực hơn so với khi họ được giao các nhiệm vụ quá dễ hoặc quá khó (hình dưới).

3. Sự thuộc về (belongingness)

Là niềm tin rằng bạn và công việc bạn đang làm có một mối quan hệ có ý nghĩa.

Tại sao bạn làm công việc bạn đang làm? Bạn làm việc này vì một mục đích lớn hơn chính bạn. Đó là điều gì?

Sau một thời gian làm việc, có người nhận ra rằng công việc mà họ chọn (phương tiện) không còn giúp họ đạt được mục đích mà họ muốn ban đầu nữa. Họ không cảm thấy kết nối với công việc của họ, vì vậy không còn động lực nội sinh để tiếp tục. Ví dụ như anh bác sĩ phẫu thuật thần kinh bỏ nghề và trở thành một v-logger này.

Nếu bạn chưa ngồi suy ngẫm về ý nghĩa của công việc đối với bạn, đây là thời điểm thích hợp để làm điều đó. Nó sẽ khiến bạn yên tâm hơn trên con đường mình đang đi; hoặc nếu không, thì ít ra có thể bắt đầu suy nghĩ về những ngả đường sắp tới.

Cách tăng động lực nội sinh

Nếu như bạn đã đọc đến dòng này, hẳn bạn muốn biết làm sao để não bộ giúp bạn sinh ra nhiều động lực nội sinh hơn. Có 3 cách đơn giản để bạn tự tạo động lực bền vững cho bản thân:

#1. Viết nhật ký hạnh phúc

Ghi lại những khoảnh khắc mà bạn tận hưởng công việc đang làm.

Đây là công cụ đơn giản giúp bạn trân quý những khoảnh khắc mà bạn đắm chìm (flow state) vào công việc. Công việc nào mà bạn tập trung hoàn toàn, chẳng biết gì đến xung quanh? Công việc nào tiếp thêm cho bạn năng lượng?

Đây là một công cụ nghe có vẻ hơi “sến sẩm” nhưng lại hoàn toàn có cơ sở khoa học. Vốn dĩ con người dễ nhớ những điều tiêu cực, bất như ý (negativity bias) hơn những điều tích cực. Vì vậy, ghi lại những điều tích cực sẽ giúp chúng ta có cái nhìn cân bằng hơn về thực tế thay vì chịu sự chi phối của một tâm trí không hoàn hảo.

Nhật ký hạnh phúc sẽ cho bạn dữ liệu để giúp bạn hiểu điều gì cho bạn động lực và điều gì triệt tiêu động lực của bạn. Đây là cốt lõi của quản trị động lực (meta-motivation).

#2. Tập trải nghiệm dòng chảy trong hoạt động hằng ngày

Bạn có bao giờ để ý cách mình làm những hoạt động đời thường không?

Thở. Bước đi. Pha cà phê. Nấu cơm. Rửa chén.

Những công việc đơn giản và trông có vẻ nhàm chán này là cơ hội cho bạn tập sống trong trải nghiệm dòng chảy – flow state. Nếu bạn bắt đầu chú tâm, bạn sẽ nhận ra mỗi hoạt động trên là một công việc rất thú vị và thậm chí là một thế giới của kiến thức vô tận. Ví dụ, để pha một ly cà phê ngon, bạn không chỉ thao tác một cách vô thức. Bạn cần hiểu được sự kết hợp hài hoà của độ chín hạt cà phê, độ đậm nhạt khi rang, độ mịn khi xay, và các yếu tố nhiệt độ, thời gian, và tâm trạng của người pha.

Khi bạn sống nhiều hơn trong trạng thái dòng chảy, bạn bắt đầu nhận diện khi nào nó xuất hiện trong công việc mà bạn đang làm. Khi bạn biết điều gì mình đắm chìm, thì bạn bắt đầu biết cách tạo ra thêm nhiều khoảnh khắc như vậy.

#3. Rèn luyện óc hiếu kỳ

Hãy đặt câu hỏi mọi lúc.

Hỏi không phải để trả lời. Hỏi để kích thích óc tò mò. Tò mò sẽ cho bạn nguồn cảm hứng để khám phá thay vì tránh né. Đứng trước một nhiệm vụ khó, thay vì cảm thấy lo lắng (và né tránh bằng cách trì hoãn), hãy tò mò về nỗi lo của bạn. Bạn có thể sử dụng câu thần chú sau: “Hmm, xem kìa, mình đang lo lắng. Chuyện gì đang xảy ra thế nhỉ?”

Óc tò mò sẽ dẫn bạn về với nguồn động lực nội sinh sẵn có trong mỗi chúng ta, từ thuở còn nằm nôi.

Lời kết

Động lực là một kẻ khó lường.

Chúng ta biết nó bằng mặt, nhưng không biết lòng dạ nó thế nào. Giống như Sài Gòn, động lực của bạn cũng ương ương kiểu “sáng nắng chiều mưa, giữa trưa sương mù”. Tin tốt là, nếu bạn hiểu động lực của mình, bạn có thể làm chủ nó và giành lại quyền kiểm soát một kho báu sức mạnh cực kỳ lớn mà chỉ mình bạn mới có chìa khoá mở kho.

🫶 Cảm ơn vì bạn đã ở đây. Nếu bạn thấy bài viết hữu ích, đừng ngại chia sẻ nó tới bạn bè hoặc người quen nha. 🙂

Và, nếu bạn đọc đến dòng cuối này, thì hãy cho Tiên biết bạn nghĩ gì về bài viết hôm nay nha. Nếu bạn có đề xuất gì về chủ đề cho bài viết tiếp theo, hãy để lại lời nhắn bằng cách comment ngay bên dưới hoặc reply trực tiếp cho Tiên qua email này! 💌