do you choose regret or nostalgia?
Một buổi sáng chủ nhật cách đây hai năm, tôi đọc một cuốn sách về một người đàn ông đã cống hiến cả cuộc đời mình cho công việc tại một lâu đài cổ ở miền quê nước Anh. Mùa hè năm 1956, Stevens, người quản gia lớn tuổi của dinh thự Darlington, thực hiện một chuyến hành trình đi về miền Tây Nam nước Anh để thăm cô Kenton, một đồng nghiệp cũ hơn 20 năm trước.
Mỗi chặng trong hành trình dọc nước Anh của ông – khởi đầu ở dinh Darlington, ngang Salibury, băng qua Somerset, đến Tavistock, xuống tận miệt Cornwall, rồi dừng ở Weymouth trước khi quay trở về Darlington – mở ra những hồi tưởng, hoài niệm xen lẫn tiếc nhớ của ông về một thời hoàng kim quá vãng.
Stevens tự hào với công việc, có một ý thức mãnh liệt về phẩm giá nghề nghiệp do cha truyền dạy, đến mức ông đã kìm hãm tình yêu với cô Kenton và thậm chí là quyết không bỏ nhiệm vụ để đến bên người cha hấp hối nhằm khư khư bảo vệ những phẩm giá ấy, để rồi cuối cùng ông bùi ngùi nhận ra lý tưởng của mình đã đặt nhầm chỗ.
Lý do tôi đọc Tàn Ngày Để Lại không có gì đáng kể: vì cái tựa của nó quá hay. Giống như các cuốn sách kinh điển khác, Tàn Ngày Để Lại không phải một page-turner ngay từ đầu. Cốt truyện không có gì hấp dẫn, tình tiết chậm rãi, từ tốn, cảm xúc của nhân vật khô khan, tiết chế, cảnh sắc cũng nhàn nhạt, nói chung là mọi thứ diễn ra hoàn toàn đúng kiểu…nước Anh. Nhưng khi đọc được đến non nửa, có một sự thay đổi nhẹ nhàng nhưng thấm thía bắt đầu diễn ra trong lòng độc giả. Cảm giác đó thật khó diễn tả, có lẽ bởi vì đó là sự đan xen của những cảm xúc bị kìm tỏa trong lòng Stevens – tự hào, hài lòng, xấu hổ, tội lỗi, tiếc nuối, bất lực, tình yêu, và sự trung thành.
Stevens có tiếc nuối về những gì ông đã làm, đã tin không?
Nếu quay ngược thời gian, thì liệu ông có làm khác đi? Thật khó mà nói được.
Regret là cảm giác nuối tiếc vì bạn đã làm gì hoặc không làm gì. Tiếc nuối tạo động lực thay đổi, hoặc sửa chữa một lỗi lầm. Nhưng nuối tiếc có thể đi kèm với các suy nghĩ và cảm xúc tiêu cực khác như chán nản, tự trách, và u sầu, nếu không được xử lý phù hợp. Dù muốn dù không, Stevens không còn cơ hội quay lại.
Nhưng có một điều ông làm được, đó là thay tiếc nuối – regret – thành một cảm xúc hữu ích hơn: tiếc nhớ (hay hoài niệm) – nostalgia. Sự chuyển biến này thể hiện qua cuộc hội thoại của ông với một người lạ ngồi cùng băng ghế ở cầu tàu và quan sát về cách mọi người trở nên nồng ấm với nhau chỉ qua vài câu bông lơn trong buổi chiều ngày thứ sáu của hành trình.
Cảm xúc ngược lại của tiếc nuối là tiếc nhớ – nostalgia.
Tiếc nhớ là khi bạn nhìn lại quá khứ và cảm thấy vui buồn lẫn lộn, vui vì nó đã xảy ra, và buồn vì nó đã qua đi. Tiếc nhớ có thể thúc đẩy bạn tạo ra thêm những trải nghiệm đáng nhớ và giúp bạn nhận ra điều gì là quan trọng với mình.
Với niềm tiếc nhớ về một thời mà ông đã cống hiến cho công việc quản gia với trọn vẹn trái tim và phẩm giá cao nhất, giờ đây ông vẫn chọn tiếp tục làm việc hết mình, nhưng với những cách tiếp cận mới, chẳng hạn như là nghiêm túc học kỹ năng bông lơn – điều sẽ làm chủ nhân mới của ông – ông Faraday, một quý ông người Mỹ – rất mực vui lòng.
Một cách khác để tiếc nuối lành mạnh hơn là chủ động tạo ra một trải nghiệm nuối tiếc ngay trong hiện tại thay vì đợi đến khi nó xảy ra thật sự. Jeff Bezos đã tạo ra một trải nghiệm tiếc nuối chủ động như vậy để giúp ông ra quyết định khó khăn là nghỉ một công việc lương cao ổn định ở phố Wall để thành lập công ty bán sách.
Tôi đến gặp sếp và nói với ông ấy rằng: “Anh biết đấy, tôi sắp làm một việc điên rồ — tôi sẽ bắt đầu một công ty bán sách trực tuyến.” Thực ra tôi đã từng nói chuyện với ông ấy về điều này trong một bối cảnh chung chung hơn trước đó. Rồi ông ấy bảo: “Đi dạo một chút nhé.” Thế là chúng tôi đi bộ suốt hai tiếng ở Công viên Trung tâm (Central Park) ở New York.
Kết luận của cuộc trò chuyện là thế này: ông ấy nói, “Thực ra với tôi, đây nghe có vẻ là một ý tưởng rất hay. Nhưng có lẽ nó sẽ phù hợp hơn với một người không có một công việc tốt như cậu hiện tại.” Và ông ấy đã thuyết phục tôi suy nghĩ thêm 48 tiếng trước khi đưa ra quyết định cuối cùng.
Thế là tôi rời đi, cố gắng tìm một cách nghĩ phù hợp để đưa ra một quyết định lớn như thế. Tôi cũng đã nói chuyện với vợ mình, và cô ấy rất ủng hộ. Cô ấy nói: “Em hoàn toàn ủng hộ anh, 100%, anh muốn làm gì cũng được.” Điều này là thật. Cô ấy đã cưới một người đàn ông khá ổn định, đi trên một con đường sự nghiệp ổn định, và giờ thì anh ta lại muốn làm một điều điên rồ. Nhưng cô ấy vẫn hoàn toàn ủng hộ. Vì vậy, quyết định thực sự là của tôi.
Và tôi gọi cái nguyên tắc tư duy mà tôi tìm được, mà chỉ có một kẻ mọt sách mới gọi như vậy, là nguyên tắc giảm thiểu hối tiếc (regret minimization framework). Tôi muốn tưởng tượng mình ở tuổi 80, rồi nhìn lại cuộc đời mình và tự hỏi: “Làm sao để mình có càng ít hối tiếc càng tốt?” Và tôi biết chắc rằng khi mình 80 tuổi, có một điều mình sẽ không hối tiếc vì đã thử: Tôi sẽ không hối tiếc vì đã cố gắng tham gia vào một thứ gọi là Internet – thứ mà tôi tin sẽ trở thành điều rất lớn. Tôi biết rằng nếu thất bại, tôi cũng sẽ không hối tiếc. Nhưng điều duy nhất tôi sẽ hối tiếc, là chưa từng thử. Và tôi biết cảm giác đó sẽ ám ảnh tôi mỗi ngày.
Khi tôi nghĩ theo cách đó, thì quyết định trở nên cực kỳ dễ dàng.
Tôi nghĩ đây là một phương pháp rất hay. Nếu bạn có thể tưởng tượng mình ở tuổi 80 và tự hỏi: “Lúc đó mình sẽ nghĩ gì?”, thì bạn sẽ thoát ra khỏi những rối rắm ngắn hạn thường ngày. Ví dụ, tôi đã nghỉ việc ở một công ty tài chính Phố Wall ngay giữa năm, mà khi bạn làm vậy, bạn cũng từ bỏ luôn khoản thưởng cuối năm. Đó là kiểu thứ dễ khiến bạn bị lung lay trong ngắn hạn. Nhưng nếu bạn nghĩ đến dài hạn, bạn sẽ đưa ra được những quyết định đúng đắn cho cuộc đời mình – những quyết định mà sau này bạn sẽ không hối tiếc.
Thỉnh thoảng, bạn hãy tự hỏi mình và ghi chép lại câu trả lời cho hai câu hỏi sau:
Nếu sống được tới 80 tuổi và nhìn lại đời mình, bạn sẽ hối tiếc vì đã không làm điều gì?
Chuyện gì bạn sẽ làm, và dù thất bại bạn cũng không hối tiếc rằng mình đã nỗ lực hết mình?
Để trả lời được câu hỏi về tiếc nuối trong khoảnh khắc quyết định, bạn phải có dữ liệu sẵn. Dữ liệu này phải được thu thập mỗi ngày, từ chính những trải nghiệm của bạn…
…những quyết định.
…những lần gặp gỡ.
…những cảm xúc của bạn.
…những khi hành động và những lúc trì hoãn.
…những hôm dũng cảm cũng như những ngày nhụt chí.
Đó là lý do vì sao, ở Đông Labs, tụi mình hỏi nhau mỗi ngày: Hôm nay bạn đã ghi gì chưa? Chúng ta không biết Jeff Bezos đã viết gì trong sổ của ông, nhưng tôi biết một điều rằng, ông đã có nhiều dữ kiện xác đáng về bản thân, để có thể đưa ra một quyết định giảm thiểu nuối tiếc vào một thời điểm quan trọng như vậy.