Vào năm 11 tuổi, tôi trả lời câu hỏi hướng nghiệp đầu tiên trong đời khi cô giáo ra đề tập làm văn: “Em muốn làm gì khi lớn lên?”

Hồi xưa, nhà tôi sống ở gần đường tàu. Khoảng cách vừa đủ xa để không cảm thấy đinh tai nhức óc khi con tàu kéo còi và rền vang như sấm khi chạy xình xịch ngang qua. Ở giữa là những cánh đồng ruộng lúa trải dài xanh mướt chứ không phải là các dãy nhà cao tầng và tiếng xe máy, xe hơi, đủ mọi loại tiếng động hỗn tạp như bây giờ. Vì vậy mà tiếng còi tàu nghe trầm bổng du dương chứ không chát chúa khó chịu.

Tôi mê tiếng tàu lửa và mê luôn cái mộng tưởng rằng chính mình là người tạo ra âm thanh quyến rũ ấy. Tay ấn, chân đạp một cái là cả một vùng rộng lớn con người, cây cối, chim chóc, đều phải lắng tai nghe, nhấp nhổm đón chờ hoặc là chí ít tránh sang một bên. Trong bài tập làm văn năm đó, tôi viết: “Lớn lên em muốn trở thành người lái tàu.”

Lần thứ hai tôi cần ra quyết định nghề nghiệp là vào năm 17 tuổi. 

Câu hỏi “Lớn lên em muốn trở thành gì?” không còn là bài tập làm văn lớp 5 nữa. Tương lai của tôi nằm ở quyết định này. Hồi xưa không có cái gọi là hướng nghiệp. Tài liệu hướng nghiệp duy nhất mà tôi có trong tay là cuốn Hướng dẫn chọn ngành ở bậc đại học, bìa màu xanh ngọc, chữ trắng, độ chừng 200 trang, giá tầm hai ba chục ngàn, hiệu sách nào cũng có bán. Tôi nâng niu cuốn sách như báu vật. Đó là lần đầu tiên tôi được biết đến thế giới ngành nghề đa dạng như vậy qua những danh từ nghe thật khêu gợi. Có những ngành nghề hấp dẫn với tên lạ hoắc, không thể hình dung được nghề đó rốt cuộc là làm gì.

Giữa mớ thông tin ba cọc ba đồng ấy, cách duy nhất mà tôi dùng để tự hướng nghiệp cho mình là suy đoán. Ví dụ, tôi thích toán, nên kinh tế chắc sẽ hợp. Tôi thích tiếng Anh, vậy Ngoại Thương hay Ngoại Giao chắc là ổn. Trong Sài Gòn không có trường Ngoại Giao, nên tôi thi vào khoa Kinh Tế Đối Ngoại của trường Ngoại Thương. Họ hàng, người quen cũng thích phương án này bởi đây là một ngôi trường công, có danh tiếng, điểm chuẩn cao, nên hẳn là chất lượng học tập và đầu ra đảm bảo. 

Chọn ngành dựa vào môn học yêu thích, danh tiếng của trường, tên ngành, và khả năng làm giàu là cách hướng nghiệp duy nhất mà tôi biết hồi đó. Tôi tưởng chỉ có một đứa học sinh cấp ba ở tỉnh lẻ mới quyết định hú hoạ như vậy. Nhưng sau này, tôi mới biết là hầu hết mọi người đều chọn việc theo cùng một kiểu như tôi đã chọn ngành học. Chúng ta nhìn vào chức danh và mô tả công việc để suy đoán công việc đó có phải là thứ dành cho mình.

Dẫu vậy, câu hỏi “Em muốn làm gì trong đời?” của cô bé lớp năm thuở nào vẫn chưa bao giờ nguôi ngoai trong lòng tôi. Khi lên đại học, tôi như chú chim non sổ lồng. Thế giới mở ra trước mắt tôi một rừng thông tin, và một biển người và xe gắn máy nhấp nhô mỗi buổi sáng đến trường ngang qua con đường được mệnh danh là “dài nhất” Sài Gòn (nếu bạn chưa đoán ra thì đó là đường Xô Viết Nghệ Tĩnh). 

Lúc đó, tôi đã không biết rằng, từ giờ trở đi, bài toán mà tôi cần giải là ra quyết định trong tình cảnh có dư thừa thông tin thay vì thiếu thốn thông tin như hồi tôi phải đưa ra quyết định chọn ngành.