Câu Chuyện Thiết Kế Cuộc Đời Của Tiên

Câu Chuyện Đằng Sau Thiết Kế Cuộc Đời Đáng Sống (Phần 1)

Vào năm 11 tuổi, tôi trả lời câu hỏi hướng nghiệp đầu tiên trong đời khi cô giáo ra đề tập làm văn: “Em muốn làm gì khi lớn lên?”

Hồi xưa, nhà tôi sống ở gần đường tàu. Khoảng cách vừa đủ xa để không cảm thấy đinh tai nhức óc khi con tàu kéo còi và rền vang như sấm khi chạy xình xịch ngang qua. Ở giữa là những cánh đồng ruộng lúa trải dài xanh mướt chứ không phải là các dãy nhà cao tầng và tiếng xe máy, xe hơi, đủ mọi loại tiếng động hỗn tạp như bây giờ. Vì vậy mà tiếng còi tàu nghe trầm bổng du dương chứ không chát chúa khó chịu.

Tôi mê tiếng tàu lửa và mê luôn cái mộng tưởng rằng chính mình là người tạo ra âm thanh quyến rũ ấy. Tay ấn, chân đạp một cái là cả một vùng rộng lớn con người, cây cối, chim chóc, đều phải lắng tai nghe, nhấp nhổm đón chờ hoặc là chí ít tránh sang một bên. Trong bài tập làm văn năm đó, tôi viết: “Lớn lên em muốn trở thành người lái tàu.”

Lần thứ hai tôi cần ra quyết định nghề nghiệp là vào năm 17 tuổi. 

Câu hỏi “Lớn lên em muốn trở thành gì?” không còn là bài tập làm văn lớp 5 nữa. Tương lai của tôi nằm ở quyết định này. Hồi xưa không có cái gọi là hướng nghiệp. Tài liệu hướng nghiệp duy nhất mà tôi có trong tay là cuốn Hướng dẫn chọn ngành ở bậc đại học, bìa màu xanh ngọc, chữ trắng, độ chừng 200 trang, giá tầm hai ba chục ngàn, hiệu sách nào cũng có bán. Tôi nâng niu cuốn sách như báu vật. Đó là lần đầu tiên tôi được biết đến thế giới ngành nghề đa dạng như vậy qua những danh từ nghe thật khêu gợi. Có những ngành nghề hấp dẫn với tên lạ hoắc, không thể hình dung được nghề đó rốt cuộc là làm gì.

Giữa mớ thông tin ba cọc ba đồng ấy, cách duy nhất mà tôi dùng để tự hướng nghiệp cho mình là suy đoán. Ví dụ, tôi thích toán, nên kinh tế chắc sẽ hợp. Tôi thích tiếng Anh, vậy Ngoại Thương hay Ngoại Giao chắc là ổn. Trong Sài Gòn không có trường Ngoại Giao, nên tôi thi vào khoa Kinh Tế Đối Ngoại của trường Ngoại Thương. Họ hàng, người quen cũng thích phương án này bởi đây là một ngôi trường công, có danh tiếng, điểm chuẩn cao, nên hẳn là chất lượng học tập và đầu ra đảm bảo. 

Chọn ngành dựa vào môn học yêu thích, danh tiếng của trường, tên ngành, và khả năng làm giàu là cách hướng nghiệp duy nhất mà tôi biết hồi đó. Tôi tưởng chỉ có một đứa học sinh cấp ba ở tỉnh lẻ mới quyết định hú hoạ như vậy. Nhưng sau này, tôi mới biết là hầu hết mọi người đều chọn việc theo cùng một kiểu như tôi đã chọn ngành học. Chúng ta nhìn vào chức danh và mô tả công việc để suy đoán công việc đó có phải là thứ dành cho mình.

Dẫu vậy, câu hỏi “Em muốn làm gì trong đời?” của cô bé lớp năm thuở nào vẫn chưa bao giờ nguôi ngoai trong lòng tôi. Khi lên đại học, tôi như chú chim non sổ lồng. Thế giới mở ra trước mắt tôi một rừng thông tin, và một biển người và xe gắn máy nhấp nhô mỗi buổi sáng đến trường ngang qua con đường được mệnh danh là “dài nhất” Sài Gòn (nếu bạn chưa đoán ra thì đó là đường Xô Viết Nghệ Tĩnh). 

Lúc đó, tôi đã không biết rằng, từ giờ trở đi, bài toán mà tôi cần giải là ra quyết định trong tình cảnh có dư thừa thông tin thay vì thiếu thốn thông tin như hồi tôi phải đưa ra quyết định chọn ngành.

Những tín hiệu đầu tiên của vũ trụ

Sau khi tốt nghiệp, như hầu hết các bạn đồng môn Ngoại Thương, tôi bôn ba ở các công ty, tập đoàn đa quốc gia. Tôi làm qua các vị trí như thực tập sinh công ty của xuất nhập khẩu, trợ lý sales ở ngân hàng, và chuyên viên marketing và phát triển kinh doanh. Trong mỗi công việc, tôi học được nhiều về cách mà các tổ chức lớn vận hành, những điều hay cũng như những vấn đề của nó. Tôi dần nhận ra rằng thế giới công sở không dành cho mình. Nhưng nếu không làm công việc này, thì tôi sẽ làm gì? Tôi không có câu trả lời cho câu hỏi này vào lúc đó. Tôi cần thêm dữ liệu thực tế.

Năm 2014, công việc của tôi dần đi vào ổn định. Chỗ làm của tôi hết sức bình yên. Tôi yêu quý sếp, đồng nghiệp, và cả các khách hàng thân thiết. Chúng tôi làm việc từ 7 giờ sáng đến 5 giờ chiều, thường làm đến xế trưa, độ chừng 3 giờ là giãn việc. Vì vậy, tôi có nhiều thời gian phát triển bản thân và tham gia các hoạt động khác để trả lời câu hỏi nung nấu trong lòng mình: “Em muốn làm gì trong đời?” 

Tôi còn nhớ cái lần đầu tiên tôi được đi xuống tỉnh dạy học tình nguyện cho mấy em nhỏ vùng sâu vùng xa. 

Cơ duyên này xuất phát từ một buổi sáng đầu năm 2 đại học. Mẹ đi chợ về, đưa cho tôi tờ báo Thanh Niên rồi chỉ cho tôi một mẩu tin tức thông báo rằng một câu lạc bộ thanh niên tình nguyện của Thành Đoàn TP.HCM đang tuyển tình nguyện viên. Tôi nộp đơn đăng ký và trúng tuyển. Ở đây, tôi được gặp gỡ và học hỏi từ các anh chị và bạn bè từ mọi ngành nghề khác với tôi. Tôi được tham gia các dự án cộng đồng được tổ chức bài bản và chuyên nghiệp. Chúng tôi lên đường đi xây nhà, dạy học, tổ chức hoạt động văn nghệ cho các em nhỏ và các gia đình có hoàn cảnh khó khăn ở các vùng quê nghèo thuộc các tỉnh Bến Tre, Vũng Tàu, Đồng Nai,… Đó là những chuyến đi tỉnh đầu tiên trong đời của tôi. Đây cũng chính là nơi tôi gặp những người bạn chia sẻ với tôi những giá trị sống cốt lõi và sẽ cùng đi qua nhiều thăng trầm trong nhiều năm về sau.   

Sau này, khi đã không còn hoạt động trong câu lạc bộ, tôi cùng nhỏ bạn thân vẫn duy trì  thói quen chở nhau đi chơi với trẻ ở các mái ấm ở khắp Sài Gòn, từ những khu ổ chuột ở quận 4 cho đến các ngôi chùa lớn ở quận 6, quận 7, hoặc quận 2.

Càng đi, tôi ngày càng cảm nhận rõ ràng rằng công việc này cho tôi niềm vui mà tôi không có được ở công việc chính. Tôi thấy mình ngày đêm háo hức lên mạng gõ những câu hỏi như “Làm sao để xử lý khi trẻ có ADHD không thể xử lý cảm xúc của bé?”, “Làm sao khi trẻ có hành vi bạo lực với người chăm sóc?” rồi ghi ghi chép chép. Những cuốn sổ ghi chép dày đặc các ý tưởng dạy học và thiết kế trò chơi cho trẻ vẫn còn ở trong ngăn tủ của tôi, giấy đã gần ố vàng. Tôi đọc ngấu nghiến các tài liệu từ những chuyến đi đào tạo dành cho tình nguyện viên. Tôi bắt đầu đọc sách về công tác xã hội và tâm lý học. 

Một bầu trời kiến thức bất tận trong lĩnh vực giúp đỡ và phát triển con người mở ra trước mắt tôi. Bầu trời ấy cũng quyến rũ như tiếng còi tàu năm nào. 

Cú nhảy đầu tiên: Học bổng toàn phần và đổi ngành 100%  

Một trưa hè cách đây đúng 10 năm, tôi thông báo với mẹ rằng: “Mẹ à, con sẽ đi học ngành tâm lý.” 

Tôi chưa biết tôi có thể làm điều đó bằng cách nào. Nhưng kể từ hôm đó, tập vở và máy tính của tôi lấp đầy những ghi chép về các chương trình thạc sĩ tâm lý học trên thế giới, các yêu cầu, quy định về đầu vào, chi tiết môn học và lộ trình học của bậc cử nhân tâm lý, thạc sĩ tâm lý, các chương trình học bổng thạc sĩ của chính phủ và tư nhân,…

Tôi tự biết mình cần phải nỗ lực gấp đôi ba lần bình thường nếu muốn thuyết phục trường rằng tôi có khả năng hoàn thành tốt chương trình học thạc sĩ tâm lý học. Sau đó, tôi phải thuyết phục hội đồng xét tuyển học bổng rằng tôi có thể làm điều gì đó có ích với tấm bằng cao học. Và quan trọng hơn hết, tôi phải thuyết phục bản thân tin rằng mình có thể làm được tất cả những điều trên. 

Trong suốt một năm, mỗi ngày, tôi đi làm ban ngày, buổi chiều về đi tập yoga một tiếng, tối về nhà học tiếng Anh, và học các môn nền tảng trong chương trình cử nhân tâm lý như nghiên cứu tâm lý học, xác suất thống kê, lịch sử, và nhập môn tâm lý. Cuối tuần thì tôi lại rong ruổi ngược xuôi khắp các mái ấm ở Sài Gòn để chơi với mấy đứa nhỏ. 

Động lực nào đã cho tôi đủ sức mạnh để vượt qua những ngày tháng đó, dù không biết kết quả sẽ ra sao, và con đường mình đi sẽ dẫn đến đâu? Tôi nghĩ động lực đó chính là câu hỏi của bài tập làm văn lớp 5 năm nào: “Em muốn làm gì khi lớn lên?” Câu hỏi này đã dẫn dắt tôi qua những quyết định khó khăn, những bước đầu tiên đầy sợ hãi và hoài nghi, những ánh mắt lo lắng của người thân, những buổi chiều vừa tan làm là chạy ngay đến chỗ tập yoga, nhất quyết nói không với các buổi hẹn hò để chong đèn làm bạn với sách. 

Cùng thời gian đó, tôi bắt đầu viết dạo trên mạng. Tôi mở một tài khoản trên Quora và trả lời các câu hỏi mà tôi thấy thích. Một trong những bài viết của tôi đã thu hút sự chú ý của một anh startup founder người Mỹ gốc Việt sống ở California. Anh liên hệ và mời tôi viết một bản báo cáo nghiên cứu thị trường cho sản phẩm mà anh đang xây dựng. Với thù lao từ công việc trên trời rớt xuống này, tôi mua được cái MacBook đầu tiên, dù phải bù thêm tiền và chỉ là máy second-hand, nhưng tôi vẫn thấy rất vui. Vậy là từ đó trở đi, tôi có thêm nghề tay trái là viết dạo. 

Nghề viết dạo (freelance writer) thu nhập không đáng là bao so với lương tháng – đều đặn và ổn định. Nhưng quan trọng là nó cho tôi thêm tự tin để nghỉ việc ở công ty vào đầu năm sau đó và nghiêm túc đầu tư thời gian và công sức cho việc du học ngành tâm lý.

Ông trời có lẽ đền đáp cho những nỗ lực của tôi. Năm 2016, tôi trúng học bổng toàn phần và hiện thực hóa ước mơ du học ngành tâm lý ở Anh. Nói vậy chứ, tôi thất bại 2 lần với Mỹ thì mới tới một lần thành công với Anh. Thành bại há chẳng phải chỉ là cái búng tay của tạo hoá thôi sao? Cách duy nhất bạn có thể làm là cố gắng hết sức và đừng bao giờ bỏ rơi giấc mơ của chính mình. 

Cú nhảy thứ hai: Từ giảng viên đại học đến mô hình phát triển bản thân tại Đông Labs  

Thế giới học thuật mở ra cho tôi một chân trời mới. Nghiên cứu khoa học dạy cho tôi kỹ năng ghi chép lại tỉ mỉ những gì tôi làm hằng ngày. Bởi vì trong mỗi công trình nghiên cứu, bạn phải ra rất nhiều quyết định nhỏ liên tục về những việc như: chọn bao nhiêu mẫu, đặt giả thuyết ra sao, đo lường những biến số gì, đo lường thế nào, chọn tiêu chí nào để đánh giá kết quả,… Bạn sẽ phải giải thích cho các quyết định của bạn. Khi phân tích số liệu xong, bạn cần ghi nhận và giải thích kết quả, và đưa ra khuyến nghị cho những nghiên cứu trong tương lai. Nói chung, bạn sẽ phải xử lý một lượng lớn thông tin, diễn giải chúng, ra các quyết định, và chịu trách nhiệm giải trình cho các quyết định của bạn.

Trung thực với bản thân giờ đây không chỉ là một cam kết cá nhân. Nó trở thành một cam kết về tính chính trực trong nghiên cứu. Ghi chép tỉ mỉ về quá trình ra quyết định một cách khách quan là bài học quý giá mà tôi bắt đầu áp dụng trong tất cả các khía cạnh khác trong công việc và cuộc sống.

Năm 2017, tôi về Việt Nam với tấm bằng thạc sĩ tâm lý học. Tôi thấy mình rất may mắn khi được chào đón bởi các đồng nghiệp trong ngành tâm lý học ở Sài Gòn và trở thành giảng viên tại một trường đại học tư trong thành phố. Trong vai trò này, tôi học được rất nhiều điều về biên soạn chương trình học, thiết kế môn học và bài giảng, thiết kế hoạt động kiểm tra đánh giá, thiết kế chương trình học trực tuyến, làm chủ nhiệm nghiên cứu, và hướng dẫn sinh viên làm nghiên cứu khoa học. Dù vậy, tôi dần trở kiệt sức với khối lượng công việc đồ sộ ở trường. Tôi thấy mình không muốn tiếp tục tiến sâu vào con đường học thuật chỉ để tiếp tục phải gánh thêm khối lượng công việc ngày càng cao.

Mặt khác, tôi biết là tôi có thể làm điều gì đó có ích hơn nếu tôi được tự do thiết kế một chương trình học tập trọn đời dành cho người lớn mà không bị ràng buộc vào thời gian biểu của trường đại học. Tôi cho rằng học tập thực sự hiệu quả là khi người học sử dụng được kiến thức cho chính cuộc sống của họ chứ không phải là để lấy một tấm bằng đẹp.

Vào đợt COVID-19, trường học chuyển sang học online chập chờn trong suốt hai năm. Tôi có nhiều thời gian phát triển bản thân hơn do không phải mất thời gian 2-3 tiếng di chuyển mỗi ngày và thời gian họp hành cũng giảm đáng kể. Vì vậy, tôi bắt đầu nhận lời mời làm tư bên ngoài. Tôi bắt đầu thiết kế bài học video và các buổi đào tạo hướng dẫn thực hành thay đổi thói quen để phát triển bản thân. Khách hàng của tôi chủ yếu là những người muốn tạo sự thay đổi bền vững về mặt sức khoẻ hoặc công việc của họ.

Càng dấn thân sâu vào tìm hiểu về giáo dục trực tuyến, tôi càng học thêm nhiều về cách tạo ra các trải nghiệm học tập thực sự lấy người học làm trung tâm. Tôi học được khả năng thiết kế chương trình học vừa có tính khoa học, vừa có thể ứng dụng trong thực tế giúp người học giải quyết được vấn đề của họ và tạo ra những thay đổi bền vững giúp cải thiện chất lượng cuộc sống chứ không dừng ở lý thuyết suông.

Trong bài tiếp theo, tôi sẽ chia sẻ với bạn về mô hình phát triển bản thân và thiết kế cuộc đời đáng sống mà tôi xây dựng ở Đông Labs. Nếu bạn hứng thú với chủ đề này và muốn trò chuyện cùng Tiên và Đông Labs, bạn có thể đăng kí tham gia webinar miễn phí Thiết kế cuộc đời đáng sống của BẠN vào tối thứ 4 ngày 22/5 tới đây. Bạn cũng đừng ngại chia sẻ nó với bạn bè hay người thân nếu bạn nghĩ là phù hợp nha!