Đây là bài điểm sách của tôi về cuốn sách của Gretchen Rubin với tựa đề The Four Tendencies, trong đó tác giả lập luận rằng con người đáp ứng khác nhau với kỳ vọng, từ đó hình thành 4 kiểu xu hướng động lực, lý giải vì sao chúng ta làm gì hoặc không làm gì. 

Trước hết, đây là một cuốn sách viết rất cuốn hút và chứa đầy những quan sát tinh tế của tác giả về tính phức tạp của tâm lý và động lực con người. Cùng với cuốn Better Than Before xuất bản vào 2 năm trước đó, The Four Tendencies đã ngay lập tức xếp vào danh sách bán chạy nhất của Thời Báo New York chỉ sau vài tuần ra mắt. Trong bài viết này, tôi sẽ bình luận về mô hình 4 Xu Hướng dưới góc độ khoa học và ứng dụng. 

Bốn Xu Hướng Đáp Ứng Kỳ Vọng là gì? 

Ý tưởng chủ đạo của mô hình 4 Xu Hướng là mỗi người sẽ có xu hướng đáp ứng với kỳ vọng bên trong và bên ngoài theo các mức độ khác nhau. Kỳ vọng bên trong đến từ mong muốn của bản thân; kỳ vọng bên ngoài đến từ mong muốn của người khác. Mức độ đáp ứng với hai kiểu kỳ vọng này sẽ quyết định bạn là người thuộc kiểu xu hướng nào. Có bốn kiểu xu hướng: 

– Người Nguyên Tắc: Đáp ứng tốt với cả kỳ vọng bên trong và bên ngoài

– Người Nghi Vấn: Đáp ứng kỳ vọng bên trong và kháng cự kỳ vọng bên ngoài

– Người Tuân Thủ: Kháng cự kỳ vọng bên trong và đáp ứng kỳ vọng bên ngoài 

– Người Nổi Loạn: Kháng cự với cả kỳ vọng bên trong và kỳ vọng bên ngoài 

Các vấn đề với mô hình 4 Xu Hướng 

Vấn đề lớn nhất của 4 Xu Hướng theo tôi là nó không định nghĩa khái niệm “kỳ vọng” – expectation. Đây là khái niệm nền tảng hình thành nên mô hình 4 Xu Hướng. Vậy mà, tôi đã tìm ở cả hai cuốn sách có đề cập đến mô hình 4 Xu Hướng này nhưng không có cuốn nào tác giả giải thích kỳ vọng có nghĩa là gì. 

Điểm mạnh của mô hình này nó đơn giản và dễ hiểu. Nó công nhận tính phức tạp của tâm lý con người bằng ngôn ngữ giàu tính miêu tả. Tuy nhiên, nó không có giá trị khoa học vì thiếu độ nội hiệu lực (internal validity), hiệu lực khái niệm (construct validity), và hiệu lực dự báo (predictive validity). Nói cách khác, bài khảo sát bốn kiểu xu hướng không dựa trên một khái niệm được thống nhất. Kỳ vọng là gì? Chúng ta không được giải thích về thuật ngữ này. Khi không có sự định nghĩa rõ ràng về khái niệm và cách thức đo lường chúng, thì thật khó để chúng ta đánh giá rằng liệu chúng ta đang nói về cái gì và có đang hiểu cùng một ý hay không. Việc này làm giảm đáng kể độ tin cậy của phát biểu rằng 4 Xu Hướng sẽ giúp chúng ta ra quyết định tốt hơn, hoàn thành deadline, giảm stress và kiệt sức, và tập trung hơn. 

Tác giả miêu tả thoáng qua về phương pháp nghiên cứu ở chương đầu tiên của cuốn sách và không trích dẫn nghiên cứu gốc mà cô làm để hình thành bộ thang đo và các diễn giải của cô về mô hình 4 Xu Hướng. 

Tác giả có nhắc đến nhu cầu tự chủ ở chương đầu trong một câu duy nhất. Thật đáng tiếc là cô đã không triển khai sâu hơn về khái niệm này để liên hệ với các lý thuyết về động lực trong khoa học chính thống. Nhu cầu tự chủ là một khái niệm nền tảng của Thuyết Tự Quyết (Ryan & Deci). Đây là một lý thuyết lớn và có cơ sở khoa học vững chắc. Một lý thuyết tốt là khi nó có thể kiểm chứng và ủng hộ khi nghiên cứu bằng nhiều phương pháp khác nhau. Mà muốn kiểm chứng được, trước hết phải có sự rõ ràng về định nghĩa của hiện tượng cần nghiên cứu. 

Thứ hai, tác giả nói rằng xu hướng của mỗi người được quy định bởi cấu trúc sinh học và không thể thay đổi nhưng không hề nêu dẫn chứng nào về các nghiên cứu khoa học cho thấy tính bẩm sinh của 4 xu hướng này. 

Thứ ba, mô hình 4 Xu Hướng đã đơn giản hoá tâm lý con người bằng việc chia các xu hướng thành 4 nhóm tách biệt. Tôi nghĩ Rubin ý thức được điều này khi cô ấy viết, và cô đã biểu hiện nó qua nhiều mô tả và giải thích cho các trường hợp ngoại lệ xuyên suốt cuốn sách. Nghiên cứu chỉ ra rằng các xu hướng động lực, cũng như các đặc tính tâm lý khác, là một phổ (continuum) chứ không phải là loại (category, type).

Thứ tư, Sơ đồ Venn với 4 vòng tròn Xu Hướng giao nhau đã làm mất đi dữ liệu quan trọng về sự giao nhau giữa các kiểu xu hướng không nằm cận nhau. Ví dụ, một người có thể vừa có tính của người Nguyên Tắc, vừa có tính của người Nổi Loạn. Hoặc vừa là Người Nghi Vấn và vừa là Người Tuân Thủ. Như vậy, biểu diễn 4 xu hướng này tốt nhất phải là một sơ đồ thanh với tỉ lệ % ở trên đó (giống như thanh dung lượng của Iphone hiển thị % dữ liệu đến từ hình ảnh, video, files, nhạc,…). Sự phân bố % dữ liệu này sẽ thay đổi theo thời gian và bối cảnh chứ không cố định. Nói tóm lại, động lực quá phức tạp để có thể chia thành nhóm. Thậm chí mỗi người có thể phải sở hữu riêng một hồ sơ động lực (motivational profile) thì mới đủ để biểu diễn hết các khía cạnh trong xu hướng động lực của họ. 

Về mặt ứng dụng, tôi cho rằng mô hình 4 Xu Hướng có thể mang lại một công cụ khá hữu ích bởi ba lý do. 

Lợi ích của mô hình 4 Xu Hướng 

Thứ nhất, 4 Xu Hướng đáp ứng với kỳ vọng của Rubin giúp chúng ta một lần nữa nhớ lại rằng con người rất phức tạp. Và mô hình này mang đến một giải pháp. 

Giống như các công cụ tìm hiểu bản thân khác như MBTI hay Nhân Số Học, điểm mạnh của mô hình 4 Xu Hướng là nó cho chúng ta một bộ khung tư duy để nhìn nhận sự khác biệt cá nhân trong xu hướng động lực. 

4 Xu Hướng cung cấp một bộ ngôn ngữ phong phú để giao tiếp hiệu quả với mỗi con người trong chúng ta. Nó cũng cho ta công cụ để giải thích về động lực với những người khác khi cần. Chủ đề động lực là một mảng phức tạp của tâm lý học; vì vậy, có thêm một công cụ trong túi sẽ giúp ích cho nhà tâm lý hành vi khi tham vấn trong quá trình làm việc với các khách hàng doanh nghiệp và cá nhân. Khi làm việc với khách hàng, tôi vẫn dùng công cụ này nhưng tôi luôn nhắc họ nhớ rằng đây chỉ là một trong các công cụ mà tôi dùng. Và tôi cũng sẽ cho họ biết về quan điểm của tôi về tính khoa học hoặc các nhận định quan trọng khác cần lưu ý khi sử dụng. 

Thứ hai, các ý tưởng của Rubin khá thú vị vì nó được lấy từ các câu chuyện thực tế từ độc giả và cuộc sống quanh cô. Điều nguy hiểm của việc này là bạn phải ý thức được ranh giới giữa các nguyên tắc hình thành thói quen dựa trên cơ sở khoa học và các ứng dụng đa dạng vào hàng trăm ngàn trường hợp. Tôi luôn nói với các học viên rằng muốn sáng tạo trước hết hãy hiểu kỹ nguyên tắc. Bạn có thể tham khảo cách mọi người làm và thử sai cho đến khi tìm ra cách của mình. Nhưng nếu hiểu nguyên tắc, bạn sẽ chủ động và sáng tạo hơn trong quá trình đó. 

Thứ ba, mô hình 4 Xu Hướng chỉ ra một điểm quan trọng, đó là ai cũng cần thêm sự đồng hành khi cần thay đổi. Người Nguyên Tắc cần ai đó nhắc nhở rằng họ tự do hơn họ nghĩ, người Hay Nghi Vấn cần được nhắc nhở rằng đôi khi cần phải tin tưởng vào người khác và hành động nhanh hơn. Người Nổi Loạn cần ai đó nhắc nhở rằng kỷ luật đôi khi lại là tự do. Người Tuân Thủ cần được nhắc rằng họ cần lắng nghe nhu cầu của mình nhiều hơn.  

Hãy lấy ba tôi làm ví dụ. 

“Có ba cái chuyện ngủ nghê thì có gì mà đôi bạn cùng tiến!” 

Rõ là giọng điệu một người Nguyên Tắc. Nhưng thực tế, ba tôi đã chưa bao giờ đi ngủ sớm được bởi vì từ thời trai trẻ, ba tôi luôn phải thức khuya để soạn giáo án. Ban ngày ông phải làm rất nhiều công việc cực nhọc khác để trang trải cuộc sống. Ba tôi đâu có lựa chọn nào khác ngoài việc thức đêm để làm việc. Thói quen này đã theo ba tôi đến khi ông nghỉ hưu cách đây vài năm và cho đến tận bây giờ. Thế là tôi đớp lại ngay, “Nếu dễ thì ba đâu phải đợi tới giờ mới quyết tâm đi ngủ sớm, đúng không nè?” 

Tôi đã mong ba tôi có thể ngủ sớm và bỏ ăn khuya từ rất lâu, nhưng bằng kinh nghiệm hơn 30 năm làm con của ba tôi, tôi biết là chuyện đó sẽ chỉ xảy ra khi nào ba tôi tự mình muốn điều đó (Ba tôi đích thị là người Nổi Loạn). Vì vậy khi ba nói ý định này thì tôi như bắt được vàng, hỏi ngay “Sao tự nhiên ba muốn ngủ sớm?” Mẹ nói ba được giác ngộ. Ba nói rằng thức khuya sẽ mất năng lượng (mấy bữa nay ba tôi đọc nhiều sách về năng lượng). 

Lý do nào cũng được, ba tôi đi ngủ sớm là tôi mãn nguyện. Mà tôi cũng cần ngủ sớm, thế là tôi đề nghị thành lập đôi bạn cùng tiến, với sự chứng giám của mẹ tôi về thói quen lên giường lúc 10 giờ của hai cha con tôi.

4 Xu Hướng trong mỗi chúng ta 

Một lợi ích theo tôi là thực tế nhất về mô hình 4 Xu Hướng hoặc các mô hình tính cách khác không được giới khoa học chính thống chấp nhận như MBTI là nó cho chúng ta một bản mô tả về mình mà không có ý định đánh giá, phán xét, và kết nối các nhận định ấy với các kết quả trong tương lai. 

Nhà tâm lý học tính cách Brian Little đã từng nói đại ý rằng: Các công cụ phân nhóm tính cách có thể mở ra một cuộc hội thoại với chính mình hoặc với người khác. Nhưng đồng thời nó cũng có thể đóng lại chính cuộc hội thoại vừa mở ra ấy. 

Nếu biết cách sử dụng, tôi cho rằng mô hình 4 Xu Hướng có thể mang lại cho mỗi người một công cụ an toàn để khám phá bản thân. Chẳng hạn, chúng ta cho rằng trong con người mình có cả 4 nhân vật: người Nguyên Tắc, người Nghi Vấn, người Tuân Thủ, và người Nổi Loạn. Mỗi nhân vật này sẽ thay phiên nhau đóng vai chính và vai phụ trong các phân cảnh hoặc trường đoạn khác nhau của cuộc sống mỗi người. 

Hãy lấy một ví dụ từ ca sĩ Mỹ Tâm. 

Theo tôi, Mỹ Tâm là ví dụ của xu hướng Nổi Loạn chủ đạo. Mục đích sống của cô là bày tỏ con người mình một cách chân thật nhất. 

Nhưng Mỹ Tâm cũng cho thấy những nét tính cách của các xu hướng Nguyên Tắc và Nghi Vấn. Cô làm việc rất có nguyên tắc và kỷ luật trong lĩnh vực cho phép cô bộc lộ con người mình một cách toàn vẹn, đó là âm nhạc. Nhưng ngay cả trong sự nguyên tắc đó, cô cũng cho thấy tính nổi loạn. Cô không thích gò ép mình vào khuôn mẫu trong công việc. Cô sẽ làm việc khi có cảm hứng, nêu nó mất đi thì cô chấp nhận là bỏ luôn. Nhưng khi cảm hứng đến, cô làm việc bất kể ngày đêm và miệt mài cho một sản phẩm có tính sáng tạo cao nhất. Cô không chắc liệu mình có muốn lập gia đình, có muốn có con không. Riêng việc trở thành một ngôi sao ca nhạc thì cô biết từ năm 16 tuổi.

Cô cũng là người Tuân Thủ. Cô đáng tin cậy, cam kết và tận tâm với người khác. Đôi lúc, cô cũng làm theo kỳ vọng của bên ngoài. Chẳng hạn, lý do cô nhận lời đóng quảng cáo là vì “họ cứ mời mình riết mấy lần trong cả năm trời, mình từ chối hoài rồi cuối cùng mình cũng đồng ý, với lại là họ trả nhiều tiền quá!” Nếu là một người Nổi Loạn, thì có lẽ Mỹ Tâm đã hỏi “Nhãn hàng này có phù hợp với giá trị con người tôi?” Nếu là một người Nghi Vấn, thì có lẽ cô sẽ hỏi, “Đóng quảng cáo này thì có ý nghĩa gì với sự nghiệp ca hát của tôi?” Tôi hình dung bốn xu hướng của Mỹ Tâm sẽ trông đại loại như sau, với mỗi xu hướng thể hiện trội hơn trong một khía cạnh của cuộc sống:

Ứng dụng 4 Xu Hướng trong giao tiếp 

Một ứng dụng khả dĩ của mô hình 4 Xu Hướng là nó giúp ta trả lời câu hỏi: 

Làm sao để thuyết phục cả 4 nhân vật trong mỗi chúng ta? 

Chúng ta hay xem các ví dụ sau và cách mà người làm bảng hiệu đã viết nên những lời nhắc nhở hiệu quả. 

Bạn tôi – người quản lý một nhà hàng món Pháp ở Quận 2 – kể rằng ở nhà hàng của chị có một chiếc ghế trống dùng để kê lấy đồ ở trên cao hoặc các việc đại loại thế. Tuy nhiên, các bạn nhân viên thường ngồi vào ghế khi vắng khách. Nhưng việc này ảnh hưởng đến phong thái sẵn sàng của các bạn, làm các bạn dễ bị trì trệ và thiếu ứng biến linh hoạt và trông thiếu chuyên nghiệp. 

Bạn tôi đã làm chiếc bảng hiệu với nội dung: “Hãy ngồi vào tôi khi bạn thật sự cần!”. Và bạn đoán xem, nó thực sự đã phát huy hiệu quả. 

Bảng hiệu này hiệu quả ở chỗ nó không chối bỏ nhu cầu của người ngồi (thuyết phục người Nổi Loạn trong bạn). Nó chỉ muốn nhắc nhở rằng việc ngồi cũng cần có chánh niệm và tự vấn. Sự nhắc nhở và trân trọng với lời cảm ơn thuyết phục người Nguyên Tắc và người Tuân Thủ. Cụm từ “thật cần thiết” và “mindful” sẽ thoả mãn người Nghi Vấn bởi nó nhắc bạn phải tự vấn nhu cầu ngồi ghế của mình.

Dưới đây là một ví dụ khác về bảng hiệu về dọn chất thải của thú nuôi ở công viên. 

Bảng dưới sẽ hiệu quả hơn bởi vì nó truyền đạt thông điệp với cả bốn nhân vật trong mỗi người chúng ta. Người Nổi Loạn và Người Nghi Vấn cần biết lý do và hệ quả của việc mình làm. Người Tuân Thủ cần được nhắc nhở rằng luật pháp đang cần sự chấp hành của họ. Người Nguyên Tắc cần được hướng dẫn rõ ràng họ cần phải làm gì. 

Ứng dụng 4 Xu Hướng vào thiết kế các lời nhắc trong giáo dục sức khoẻ cũng là một khía cạnh thú vị. Chẳng hạn, một vị bác sĩ nói với các bệnh nhân về việc thay đổi lối sống khi điều trị đái tháo đường sao cho đáp ứng đầy đủ các tiêu chí của một thông điệp thuyết phục: 

• Thông tin và giải thích lý do vì sao cần thay đổi lối sống (cho người hay hỏi)

• Hướng dẫn rõ ràng về cách thay đổi lối sống (cho người nguyên tắc)

• Đề nghị sẽ theo dõi tiến độ thực hành thay đổi lối sống của bệnh nhân và lần tái khám tới sẽ hỏi thăm về việc này (cho người tuân thủ)

• Đưa ra vài lựa chọn khác nhau cho bệnh nhân về thay đổi lối sống và cho bệnh nhân quyền tự do sáng tạo cách phù hợp với họ (cho người nổi loạn)

Nếu vị bác sĩ nhạy bén, ông có thể nhận ra một bệnh nhân có xu hướng trội nào và có cách truyền thông hiệu quả và khiến bệnh nhân có tâm lý thoải mái nhất, từ đó thực sự tuân thủ điều trị và đạt kết quả tốt. 

Lời kết 

Công cụ có cơ sở khoa học dĩ nhiên là tối ưu và là nguyên tắc chuẩn mực trong can thiệp. Tuy nhiên, từ nguyên tắc đến giáo điều là rất mong manh. Không nên để cho nguyên tắc khoa học mà bạn học trong trường trở thành giáo điều, cản trở mục đích cuối cùng của bạn là phục vụ cho con người. Câu chuyện về mô hình 4 Xu Hướng là một minh hoạ cho lằn ranh mong manh giữa nguyên tắc và giáo điều. Trong thực hành ứng dụng, nếu một công cụ giúp được cho dù chỉ một người, làm cho họ hiểu bản thân và hạnh phúc hơn, thì theo tôi công cụ đó có giá trị. Dẫu vậy, chúng ta cũng cần phân biệt mức độ khoa học và chính xác của công cụ trong việc đánh giá hiệu quả can thiệp và thông báo cho khách hàng biết các lưu ý quan trọng khi sử dụng công cụ.